ਪੱਛਮੀ ਤਟ ‘ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਲ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜਮੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਯਜਨਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ, ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਭਟ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਉੱਡਾਏ ਧੂੜ ਦੇ ਗੱਲੇ, ਮੋਟੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਛਾ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਹਰ ਥਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਚੱਲਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦਰਬਾਰ ਸਫੈਦ ਕਪੂਰ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਝੱਗ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਇੰਨੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਤੰਭ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਰਾਜਾ ਵੱਡੇ ਉੱਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਸਭਾ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦਲੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਥੱਲੇ ਉਤਰੀ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਸਭਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਬੱਚੇ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ, ਉਹੀ ਮੰਤਰੀ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਰਾਜੇ, ਵਿਦਵਾਨ, ਮਿੱਤਰ, ਸੇਵਕ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਿੱਤਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ, ਦਿਨ ਦੀ ਤਪਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗਰਮੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਬੱਦਲਾਂ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਛਾ ਗਈ ਕਿ, "ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਵਾਸੀ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋਏ ਤੇ ਮਰ ਗਏ ਹਨ।" ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਈ, ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚਲੋ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਕੋਲ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਾਂਗੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।" ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਰਾਜ ਦੇ ਸੇਵਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਨੀਂਦ ਉਡ ਗਈ, ਤੇ ਹਰ ਕੋਇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦਰਬਾਨਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲੱਗੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਚੱਜਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਗਤ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਦਿਨ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਮਕਦਾਰ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਕੋਈ ਅਦਭੁਤ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਵਧ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਾਣੀ ਭਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਬਣਨ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਲਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ, ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਦਰਬਾਨ ਖੜੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਜੋ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਹਵਾ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ। ਲੀਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਕੋਲ, ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲਤਾ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਸਨੇਹੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਨੰਦ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਕਿ "ਆਪਣੇ ਦੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਾਂ," ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਹਦਾਇਤ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਸਭਾ ਤੋਂ ਉਠ ਗਈ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ, ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਪੁਸ਼ਪਗੁਪਤ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਈ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ। "ਹਾਏ! ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ! ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ—ਤਾਲ, ਤਮਾਲ, ਹਿੰਤਾਲ—ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਬਾਹਰ ਤੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਕਿਹੜੀ ਰਚਨਾ ਝੂਠੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਅਸਲ? ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੰਦੇਹ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਵਾਕ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ।