ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਲੀਲਾ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜ੍ਣਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਜ੍ਣਾਪਤੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਉਹ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਸਨੇਹੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ, "ਮੈਂਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਬੇਟੀ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਰਾਜ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੈ।" ਲੀਲਾ ਨੇ ਅਪਣੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲੋ, ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।" ਜ੍ਣਾਪਤੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਮਨ ਦੀ ਅਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਅਕਾਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਸੁੰਦਰ ਲੀਲਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੇ ਭੇਦ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਆਤਮਾ ਦੇ ਭਰਮ ਹਨ, ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।" ਉਸਨੇ ਆਗੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮਾਪ ਜਾਂ ਅਸਲ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦੀ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਮਨਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਜਾਣ ਲੈ, ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੂੰ ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ।" "ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰਨ ਅਨੁਭਵ ਰੂਪ ਅਨੁਪਸਥਿਤੀ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗੀ, ਸੁੰਦਰ ਲੀਲਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜ੍ਣਾਪਤੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਲੋਕ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਈ। ਲੀਲਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ, ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧਿ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕੈਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣਾ ਘੋਸਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਉਸੇ ਰਾਜਸੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਲੋਕ 'ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ! ਚਿਰ ਜੀਵੇ!' ਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਈ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਚੁੰਨ-ਚੁੰਨ ਕੇ ਲਗੇ ਹੋਏ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਸਾਧੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਖੜੇ ਸਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਣਗਿਣਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਈ ਰਾਜੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸੂ ਮੰਤਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਕਰਣਾਟ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਨ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਰਦੇਸ਼ੀ ਸੀਮਾ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਨ। ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ 'ਤੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦੂਤ ਆ ਕੇ ਰੌਣਕ ਲਿਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਗਈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਤਟ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਲ ਸੀ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਯੱਜ਼ਨ-ਸਥਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵਜਦੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਚਾਹਲ-ਪਹਿਲ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਉੱਡਦੇ ਧੂੜ-ਬੱਦਲ, ਗਾਢ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਛਾ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਫੁੱਲਾਂ, ਕਪੂਰ ਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਮਹਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮ ਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਕਿ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਸਭਾ ਵਿਚ ਸੇਵਕ ਕਪੂਰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਝੱਗ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਚਮਕ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਥੰਮ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਲਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਚੰਭਿਤ ਸਭਾ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਮਿਸ਼ਟ-ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਉਤਰੀ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਜਦ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਲੀਲਾ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੇਖ ਲਏ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਉਹੀ ਬੱਚੇ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਉਹੀ ਮੰਤਰੀ, ਉਹੀ ਰਾਜੇ, ਉਹੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਉਹੀ ਮਿੱਤਰ, ਉਹੀ ਨੌਕਰ ਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਸੀ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਨਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ, ਨਵੇਂ ਮਿੱਤਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਸਨੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਦਿਨ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਪਸ਼, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਬੱਦਲਾਂ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ। ਧਰਤੀ ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੀਲਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਛਾ ਗਈ: "ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ ਤੇ ਮਰ ਗਏ।" ਫਿਰ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਤਦ ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿਚ ਲੈ ਚਲੋ।