ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਆਈ, ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਅੰਧੇਰੇ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਚਮਕ—ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਦੀਪਕ ਦੀ ਜੋਤ ਮੁੱਕ ਜਾਣ 'ਤੇ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਕੁੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਚਮਕ ਉਡ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਲੁਕਣ 'ਤੇ ਉਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ, ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਮਾਣ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਚਕਰਵਾਕਾ ਪੰਛੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਭਾਰੀ ਪੀੜ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਮੀਂਹ ਸੁੱਕਦੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਮਛੀ ਨੂੰ ਤਰਸਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਇੱਥੇ ਰੱਖ ਦੇ; ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਾਵੇਗੀ। ਫੁੱਲ ਮੁਰਝਾ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਜਲਦੀ ਹੀ, ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਮੁੜ ਤੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।" ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਮਧਮਧੀ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਜੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੇਠਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਕੁਝ ਢਾਢਸ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਰੱਖ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਦਰਲੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਧੀ ਰਾਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੇਵੀ ਜ੍ਯਾਪਤੀ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਜ੍ਯਾਪਤੀ ਆਈ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਪੁੱਤ? ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੈਂ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਅਰਥ।" ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲੋ; ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" ਜ੍ਯਾਪਤੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਮਨ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਅਕਾਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਸੁੰਦਰਏ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੀ ਵੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ—ਪਰਚੇਤਨ ਦੇ ਰੂਪ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਮਾਤਰ ਆਭਾਸ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਪਾਸਾਰ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਸਮੱਗਰੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਏਕਤਾ ਦਾ ਮਨਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਜਾਣ ਲੈ, ਸੁੰਦਰਏ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਹ ਹਾਲਤ ਪਾ ਲਵੇਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਉਹ ਉੱਚਾ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗੀ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਪੂਰਨ ਅ-ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗੀ, ਸੁੰਦਰਏ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ, ਤੇ ਲੀਲਾ, effortless, thought-free ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਪੰਜਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣਾ ਘੋਂਸਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ-ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸੇ ਰਾਜ-ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, 'ਵਿਜੈ! ਲੰਬੀ ਉਮਰ!' ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਗੁਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਣਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਖੜੇ ਸਨ। ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਨਾਰੀ-ਜਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹجوم ਸੀ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਕਈ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ। ਉੱਤਰ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਰਥ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ; ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਕਰਣਾਟਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕਦਾਰ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਨੂੰ ਮਹਿੰਦਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਾ ਤਟ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਦੱਸਿਆ। ਪੱਛਮੀ ਤਟ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿਲ ਸੀ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਚੀ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਲੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਟਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਕਾਸ਼ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਮੋਟੀਆਂ ਘਟਾਂ ਵਾਂਗ ਢੱਕ ਗਈ ਸੀ। ਪਹਾੜ ਫੁੱਲਾਂ, ਕਫੂਰ ਅਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਰਹੇ ਸਨ; ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਕ ਕਫੂਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਫੇਨ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਵੱਡੇ ਉੱਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ, ਜੋ ਕਈ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਸਭਾ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਉਤਰੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਥੇ ਚੱਲੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹਿਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਏ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।