ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਤੇਰੀ ਕਾਂਤੀ ਜਿੱਤੂ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ, ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਸੜਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਜੋਤ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਵੋ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੋ ਵਰਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਾਂ, ਮੇਰੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਇੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੇ। ਦੂਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੀਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ" ਆਖਿਆ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਣੀ ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਣੀ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਚੱਕਰ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਦਿਨ, ਸਾਲ ਤੇ ਪਲ ਹਨ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਹੌਂਠ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਸਨ, ਹੁਣ ਸਾਹ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਮੌਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਤ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਪਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੀ ਲੋਅ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਤਲੇ ਹੋ ਗਈ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਰੌਣਕ ਡਿੱਗ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕਣ ਤੇ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ, ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਹੋ ਗਈ, ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਮਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਕਰਵਾਕਾ ਪੰਛੀ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ, ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਮੀਂਹ ਸੁੱਕ ਰਹੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖੀ, "ਬੱਚੀਏ, ਆਪਣੇ ਹੁਣ ਲਾਸ਼ ਬਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦੇ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰੱਖ ਦੇ; ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਮੁੜ ਮਿਲੇਗਾ। ਫੁੱਲ ਮੁੱਕ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੇਗਾ; ਜਲਦੀ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਮੁੜ ਤੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ।" ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜੋ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬ ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਰੱਖ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਸਹਾਇਕ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਆਈ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਬੱਚੀਏ? ਤੂੰ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।" "ਮਾਂ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।" ਜ਼ਾਣ ਲੈ, ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਰ ਤਿੰਨ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਏ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਛਲਾਵੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਜਾਂ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦੀ ਮੂਲਤਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ, ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਚਲਣ ਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਣ ਲੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਏ, ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਹ ਹਾਲਤ ਪਾ ਲੈਣੀ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰਨ ਅ-ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਇਹ ਪਾ ਲਵੇਂਗੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਏ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ, ਤੇ ਲੀਲਾ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੀ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣਾ ਘੋਂਸਲਾ ਛੱਡ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, "ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ! ਚਿਰ ਜੀਵੋ!" ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ, ਤੇ ਕਈ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਸੀ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ। ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰਥ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਸੀ; ਦੱਖਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਨਾਟਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਮਹਿੰਦਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਵਿਖਾਇਆ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬੜੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਮਹਲ, ਰਾਜ-ਸਭਾ ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਨਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।