ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਆਸ਼ਚਰਜ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਦਾ, "ਧਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ, ਘਰ ਦਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੈ," ਤੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ, ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਹੱਸਦਾ, ਨਾ ਰਸ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਾ—ਸਿਰਫ਼ ਮੌਨ ਦੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਖਿੜਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਮੋਹਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਹਰਣਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ, ਜਾਂ ਨਿਰਜਨ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਾ ਹੀ ਵਰਗਾ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਾ! ਉਹ ਕਪੜੇ, ਪਾਣੀ, ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪਿੱਠ ਮੋੜ ਕੇ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ, ਸੁੰਨੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਹੱਸਦਾ, ਨਾ ਗਾਂਉਂਦਾ, ਨਾ ਰੋਂਦਾ। ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਨ ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਾਂਏ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਗਲ਼ ਰੱਖ ਕੇ ਬੱਸ ਚੁੱਪਚਾਪ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਕੀ ਕਰਦਾ, ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਕੀ ਸੋਚਦਾ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਕੁਮਲਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈਂਦਾ, ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਝੜ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਂਈ ਹੋਣ। ਨੌਕਰ, ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ "ਕੁਝ ਨਹੀਂ" ਆਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਉਂਦਾ, "ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸੁਖਾਂ ਵਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਲਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹਨ।" ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਮੋਹ, ਚਾਹੇ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ। ਕਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਵੀ ਬਿਨਾ ਰਸ ਜਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਹਾਲ ਹੈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਆਨੰਦਾਂ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦਾਸ ਆਖਦਾ, "ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾ," ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਬਕਵਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਪਥਰ ਵਰਗਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਤੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁਭਦੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤਜ਼ਦਾ ਪੁੱਛੇ, "ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਜਾਂ ਧਨ ਚਾਹੀਦਾ?" ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। "ਇਹ ਸੁਖ, ਇਹ ਦੁੱਖ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਸੁਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।" "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਾਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਸਹਾਇ ਹਾਂ!"—ਇਹ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ, ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁਖ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੂੰਘੇ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਹੇ ਬਾਹੁਬਲੀ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ; ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਸਾਡੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਰਾਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ—ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਸ਼ੂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਉਠਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਜਾਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਝੂਠ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਦੇਹ ਨਾਲ, ਨਾ ਆਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਰਾਜ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਨਾ ਬਾਹਰੀ, ਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਮੋਹ, ਆਸ, ਇੱਛਾ, ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਦੇ, ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ "ਧਨ, ਮਾਂ, ਰਾਜ, ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹਨ," ਤੇ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ, ਰਾਜ, ਮਿੱਤਰ, ਪਿਤਾ, ਮਾਂ—ਸਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆਸਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੋਟੀਆਂ ਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਸ਼ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੌਣ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸਕੇ? ਇਸ ਵਿਆਪਕ ਦੁਖ ਦੀ ਟਾਹਲੀ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਦਇਆਵਾਨ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਾਏ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਲਾਈ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆਓ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਣ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹਰਣ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਘੁਕੁਲ ਵੰਸ਼ੀ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਹ ਤੋਂ—ਇਹ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮਹਾਨ ਜਾਗਰਤੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ, ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਭ੍ਰਮ ਇੱਥੇ ਤੇ ਹੁਣੇ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਵੀ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲੱਭ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਲੱਭਿਆ। ਸੱਚ, ਆਨੰਦਮਈ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਕ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲੱਗ ਪਵੇਗਾ।