ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯੋਗ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਮਾਪ ਜਾਂ ਪੈਮਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ 'ਸੰਸਾਰ', 'ਬ੍ਰਹਮ', ਅਤੇ 'ਅਕਾਸ਼'—ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖਰੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਬੱਦਲ ਅਸਲੀ ਬੱਦਲ ਨਾਲ। ਜਿਵੇਂ ਸਪਨੇ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਜਾਗਰਤ ਨਗਰੀ ਨਾਲੋਂ ਸਾਫ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ; 'ਸ਼ੂਨ' ਅਤੇ 'ਅਕਾਸ਼-ਸੰਸਾਰ'—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਨ ਸੰਸਾਰ, ਨ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਨ ਕੋਈ ਦਿਸਦੀ ਚੀਜ਼; ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਅਣਨਾਮੀ, ਅਪਰਗਟ। ਸੰਸਾਰ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਐਟਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਾਂ ਐਸਾ ਪੈਮਾਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ; ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਖੜੀ ਹੈ—ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ, ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇਵੇਗੀ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਧੇ।" ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ—ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਖਿਆਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਸੀ; ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪਦਮਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਸੀ। ਸীমਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੀ; ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ; ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਲਈ ਚੰਦ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿੜਾਉਂਦਾ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦਾ ਚੰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੰਸਾਂ ਲਈ ਝੀਲ, ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਲਈ ਸੂਰਜ। ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਘਮੰਡ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਚਾਹਿਤਾ, ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਸੀ। ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਮਧ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸੀ। ਕ੍ਰੀੜਾ ਦੀ ਲਤਾ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀਰ, ਰਾਤ-ਖਿੜਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਲਈ ਚੰਦ, ਤੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਲਤਾ ਲਈ ਅੱਗ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੁਭਾਗਣ ਪਤਨੀ ਲੀਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਸੁਭ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ। ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ繁ਸਮਰਿੱਥੀ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵਾਲੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਹੌਲੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ, ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਦੀ ਉਗਣ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਅਲਕਾ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਠੰਢਾ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ—ਕਮਲ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਂਗ, ਕਮਲ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਮੂਰਤੀ। ਉਹ ਜੈਸਮਿਨ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮੁਸਕਾਂਦੀ, ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਨਵੇਂ ਟੋਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਰਮ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਾਨੋ ਧਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਭ ਗਾਭਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਾਂਗ ਆਈ, ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਮਦੀ। ਉਸ ਲਈ, ਹੋਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸੁਖ ਆਇਆ—ਨਵੀਂ ਪਿਆਰੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ, ਜੋ ਹਰ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋਇਆ, ਲੀਲਾ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋਈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਲੀਲਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਘਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਲੀਲਾ ਵੀ ਵਿਘਨ ਵਿੱਚ; ਪਿਆਰੀ, ਪਰਛਾਂਈ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਗੁੱਸੇ 'ਤੇ ਡਰਦੀ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਨਾਲ, ਜਿਸਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਾ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖਰੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸੁਆਦ ਮਾਣਿਆ। ਉਹ ਬਾਗਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਤਮਾਲਾ ਦੇ ਘਣੇ ਟੋਟਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਛਤ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰਾਂ, ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਝੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਵਸੰਤ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਝੂਲਿਆਂ, ਤੇ ਖਿੜਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਪੋਖਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨ ਦੇ ਬਾਗਾਂ, ਸੰਤਾਨਾ ਦੇ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਕਦੰਬਾ ਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਘਰਾਂ, ਤੇ ਪਰਿਭਦ੍ਰਾ ਦੇ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਘਾਟੀਆਂ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਰਿਆਂ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛਤਾਂ, ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬਰਫੀਲੇ ਮਹਲਾਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਵੜੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੈਸਮਿਨ ਤੇ ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਖਿੜਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਵਸੰਤ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਗਾਉਂਦੇ, ਮੁਲਾਇਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਘਾਹ, ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਲਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ, ਤੇ ਦੂਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਫੈਦ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਪੋਖਰਾਂ, ਮੁਸਕਾਂਦੇ ਜਲ-ਕਮਲ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜਦੀਆਂ ਖਲੀਆਂ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬਿਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਹੇਲੀਆਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੌਪੜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਪਤ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਨਾਟਕਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਬਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ, ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪੇਂਡਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜ, ਹਾਰਾਂ, ਗੁੰਝੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣੇ, ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਚਾਲਾਂ, ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੇ ਭਰੇ ਬਰਤਨ, ਨਰਮ ਪਾਨ, ਸੁਪਾਰੀ, ਕੈਫਰ, ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੀ ਗਲੇ ਲੱਗਣ, ਝੂਲਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਝੂਲੀਆਂ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਝੂਲਣ ਦੀ ਲੈ, ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਵੜੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਲੁਕਦੇ, ਕਿਸ਼ਤੀ, ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਉਠਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ, ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛਿੜਕਣ, ਨਾਚ, ਗੀਤ, ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ, ਤੰਦਾਵ ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ, ਗੱਲਾਂ, ਤੇ ਵੀਣਾ ਤੇ ਡੋਲ ਦੀ ਖੇਡ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਪਦਮਾ ਤੇ ਲੀਲਾ ਨੇ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਖੇਡ, ਪਿਆਰ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ।