ਇਹ ਕਥਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ-ਸ਼ਹਦ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਹਣਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ-ਫੁੱਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਚਿੱਤ-ਲਤਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, "ਹੋਣ" ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ—ਸੱਚੇ ਤੇ ਝੂਠੇ—ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। "ਹਿੱਸਾ" ਅਤੇ "ਸਾਰਾ" ਦੇ ਅਰਥ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਆਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਇਹ-ਉਹ ਦੀ ਭੂਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਚਿੱਤ ਜੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਂਗ ਘਣ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਵਿਵਸਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿਚ। ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿਚ, ਤੁਸੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ 'ਤੁਸੀਂ', 'ਉਹ', 'ਮੈਂ', 'ਆਤਮ', 'ਹੋਣਾ' ਜਾਂ 'ਨਾ ਹੋਣਾ' ਦੀ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਪੱਤੇ ਵਿਚ ਕਈ ਲਕੀਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਚਿੱਤ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਅਵਿਲੱਖਣ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜਾਣੋ ਕਿ ਚਿੱਤ ਹੀ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਜੜ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਨਿਰਕਾਰਣ ਹੈ। ਤੇ ਇਸ ਚਿੱਤ ਦੀ ਨਾ-ਹੋਣ, ਜੋ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਬੋਲ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੰਡ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਓ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਚੱਲਿਆ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਭ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਢਲਣ 'ਤੇ, ਸਨਾਨ ਲਈ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਮੋਤੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਤੰਭ 'ਤੇ ਨਕਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਦਿਵਿ ਕੁੰਵਰੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਤੰਭ ਵਿਚ ਨਾ ਨਕਸ਼ੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਕਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਉਠਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਣਯੋਗ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਪਰ ਅਣੂ ਲਈ ਉਹ ਪੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿਸ਼। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿਸ਼, ਜੋ ਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਨਾ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ। ਇਸ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਚਿੱਤ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲਗਨ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ ਰੇਤ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ—ਇੱਕ ਭ੍ਰਮ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸਭ ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ। 'ਸੰਸਾਰ' ਤੇ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖਰੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 'ਸੰਸਾਰ', 'ਬ੍ਰਹਮ' ਤੇ 'ਆਕਾਸ਼' ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚਮਕ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਤੇ ਅਚਿੱਤ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਮਕ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਐਸੇ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਬੱਦਲ ਅਸਲ ਬੱਦਲ ਨਾਲ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਗਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ, ਇਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਜੋ ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਦਿਸਦਾ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ; 'ਸ਼ੂਨ' ਤੇ 'ਆਕਾਸ਼-ਸੰਸਾਰ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ, ਦੋਹਾਂ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਨਾ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਅਣਨਾਮਾ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਵੱਡਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅਣੂ-ਵਾਂਗ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਮਾਪ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ, ਰੂਪ-ਪਕੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਬਣੀ ਅਜਬ ਦਿਸ਼ ਖੜੀ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ, ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇਵੇਗੀ। "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ, ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਜਲਦੀ, ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਧੇ।" ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੀ—ਇਕ ਰਾਜਾ ਪਦਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਵਾਲਾ। ਸੀਮਾ-ਰਖਣ ਵਿਚ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ; ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ; ਪ੍ਰੀਤਿਆਂ ਲਈ ਚੰਦ, ਜੋ ਰਾਤ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕ ਦਿੰਦਾ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅੱਗ, ਜੋ ਘਾਹ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ। ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾ ਵਿਚ ਉਹ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਚੰਦ ਉਗਦਾ; ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੰਸਾਂ ਲਈ ਝੀਲ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਲਈ ਸੂਰਜ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਵਾ ਸੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਅਜਬ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ। ਉਹ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰੜਕਦਾ, ਕਿਰਪਾਵਾਂ ਦਾ ਮੱਧ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਮਦੇਵ। ਖੇਡ ਦੀ ਲਤਾ ਵਿਚ ਹਵਾ, ਹੌਸਲੇ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹੀਰੋ, ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਰਾਤ-ਕਮਲ ਲਈ ਚੰਦ, ਵਿਰਲੇ ਖੇਡ ਦੀ ਲਤਾ ਲਈ ਅੱਗ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀ—ਲੀਲਾ—ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਕਰਸ਼ਕ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਵਾਂ ਖਿੜਿਆ ਕਮਲ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਸਭ繁-ਸੰਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ, ਖੇਡ ਵਿਚ ਹੌਲੇ ਚਮਕਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਅਲਕਾ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਠੰਢਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਲ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ, ਕਮਲ ਦੀ ਜਿੰਦ। ਉਹ ਜੈਸਮਿਨ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਮੁਸਕਾਨ ਕਰਦੀ, ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੱਥ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਨਰਮ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਕਸ਼ਮੀ।