ਮਹਾਰਾਜ, ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਚਿਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਉਲਝਣ ਆ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਨਹਾਉਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਵਰਤਾਵ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਰਾਜਾ ਜੀ। ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗਣਿਆਂ ਵਿਚ ਝੂਲੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਖੇਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੂਬੀ ਤੇ ਮੋਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਗਣਾਂ, ਬਾਂਹ-ਬਾਂਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦਾ ਜੋ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਚੰਚਲ ਔਰਤਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਤੇ ਲਤਾ-ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ, ਮਨੋਹਰ ਜਾਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ—ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਸੂ ਹੋਣ। ਨਾਚ ਤੇ ਰਸ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਉਂ ਆਈਆਂ ਹਨ?" ਉਹ ਖਾਣ, ਸੋਣ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਖੇਡ, ਪੀਣ ਜਾਂ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲਪਨ ਸਮਝ ਕੇ, ਨਾ ਉਹ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਨਕਾਰਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਧਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਦੁਖ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਘਰ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ," ਤੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ, ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਂ ਹੱਸਦਾ, ਨਾਂ ਰਸ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ—ਸਿਰਫ਼ ਚੁੱਪੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਬਲਖਦੇ ਵਾਲ, ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ, ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਮਨੋਹਰ ਔਰਤਾਂ—ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਕੱਲੇ, ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ, ਜੰਗਲਾਂ, ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸੁਖ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਜੀ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਪੀਣ, ਖਾਣ, ਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੱਲੇ, ਸੁੰਨੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੱਸਦਾ, ਨਾਂ ਗਾਉਂਦਾ, ਨਾਂ ਰੋਦਾ। ਪਦਮ-ਆਸਨ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਨ ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਗੱਲਾ ਖੱਬੀ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਨਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ; ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਲੜੀ 'ਚ ਨਾਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਨਾਂ ਉਤਰਦਾ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਕੀ ਕਰਦਾ, ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਕੀ ਸੋਚਦਾ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ। ਹਰ ਦਿਨ ਉਹ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਰੰਗ ਉਤਾਰ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ। ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ। ਨੌਕਰ, ਰਾਜਾ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ "ਕੁਝ ਨਹੀਂ" ਕਹਿੰਦਾ ਤੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਹ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ, "ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰਸ-ਭੋਗਾਂ 'ਤੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਲ-ਭਰ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਛੁਹਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸ-ਭੋਗਾਂ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਏ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਸੁੰਦਰ, ਮਿੱਠਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੀ ਗੀਤ ਗਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਆਖਦਾ, "ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਓ," ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ, ਹੋਰ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਕੁਝ, ਚਾਹੇ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ, ਨਕਾਰ ਦਿੰਦਾ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਪੋਖਰ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, "ਇਹ ਕਿਵੇਂ?" ਸੋਚ ਕੇ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬਾਣ ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਪੁੱਛੇ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲਾ ਵੱਸਣਾ ਜਾਂ ਧਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?" ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ। "ਇਹ ਦੁਖ, ਇਹ ਸੁਖ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਟਕਣ ਚਿੱਤ 'ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਾਂ"—ਉਹ ਰੋ-ਚੀਖ ਕੇ ਵੀ, ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਾਮ, ਜੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਮਹਾਬਲੀ, ਅਜਿਹੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ; ਕਮਲ-ਅੱਖੀ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਆਸਰੇ ਹੋ। ਰਾਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ—ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਉਹ ਆਪ; ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ, ਆਪ, ਮਿੱਤਰ, ਰਾਜ, ਮਾਂ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼—ਚਾਹੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਬਾਹਰਲੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿੱਚ—ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਲੱਗਾਵ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ; ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। "ਧਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਇੱਛਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?"—ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਸ-ਭੋਗ, ਜੀਵਨ, ਰਾਜ, ਮਿੱਤਰ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਸੁਕਾੜ ਵਿੱਚ।