ਰਘੁਨੰਦਨ! ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਚੇਤਨਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬਤਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੀਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਏ ਰਘਵ! ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਫਿਰਕ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਕਿਸ ਥਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ? 'ਤੂੰ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਤੀਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਜਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਖੰਡ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਅਸਤੀਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼, ਸੰਸਾਰ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ, ਪਹਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੇਕਰ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਿਰਭਾਗ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ? ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਛੂਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਰੂਪ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ, ਪਹਾੜ, ਦਿਸਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਜੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਚੰਭਾ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਆਪ ਹੀ ਜੀਵ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕੰਪਨ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਮਨ ਵਜੋਂ, ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਨਾਂਵਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿੰਨਤਾ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਰਿਆ ਸਿਰਫ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਅਟੁੱਟ ਹਾਂ, ਅਣਜਲਣਯੋਗ ਹਾਂ, ਨ ਭਿੱਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨ ਸੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ, ਅਡੋਲ ਹਾਂ—ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁਣ ਕਰ ਲੈਣ; ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਜੋ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਮਜਬੂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਦਲਾਅ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਸਤੀਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਾਂ ਆਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਧੂ, ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਖੁਦ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਚੰਭਤ ਧਨੁਸ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਵੱਜੇ; ਆਪਣੇ ਆਪ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਲੌਕਿਕ ਮਣੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ। ਆਪਣੇ ਆਪ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਕੰਪਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਵਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਜੜ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਆਪ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ, ਵਗਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਚੰਭਤ ਚੋਟੀ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਬਣਾਈ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਆਪ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਆਪ-ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਾਣਨਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਲਸ ਨਾਲ, ਇਹ ਜੜ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਕੰਪਨ ਜਾਂ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੀ ਉਹ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਹੋਂਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ; ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਲੀਅਤ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ, ਹੈ ਵੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ; ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹਵਾ ਦੇ ਕੰਪਨ ਵਜੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਸੰਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਕਾਲਖ ਵਜੋਂ, ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਜੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧੂੜ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਵਜੋਂ ਭ੍ਰਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਤਪਸ਼, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਚਿੱਟਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਜਾਲੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੇਟ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਗੰਨੇ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਲਾਈ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਹਿਮ ਦੀ ਠੰਡਕ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਅੱਗ ਦੀ ਤਪਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਘਿਉ ਦੀ ਚਿਕਣਾਈ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਲਹਿਰ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ-ਮਧੂ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ-ਫੁੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ-ਲਤਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਫਰਕ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚੇ ਅਸਤੀਤਵ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ—ਅਸਲ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ—ਅਦਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਅਸਤੀਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ ਉਹੀ ਹਨ। 'ਭਾਗ' ਤੇ 'ਸਰਬ' ਦੇ ਅਰਥ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਲਪਿਤ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿੰਦਾ ਆਉਣ ਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ, ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਹ ਤੇ ਉਹ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਲਈ 'ਤੂੰ', 'ਉਹ', 'ਮੈਂ', 'ਆਪ', 'ਹੋਣਾ' ਜਾਂ 'ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲਕੀਰਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਭਿੰਨ ਤੇ ਅਭਿੰਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦੀ ਵੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਅਕਾਰਨ ਹੈ। ਤੇ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਤੀਤਵ-ਰਹਿਤਤਾ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।