ਪਿਆਰੇ ਰਾਘਵ, ਇਕ ਵਾਰ ਜਿਗਿਆਸਾ ਉਠੀ—ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਜੀਵ ਜਾਤੀ ਗਿਣਤੀਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਅਣਗਿਣਤ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਗਵਨ, ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਜਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿਉ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ; ਕਈ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਖਰਗੋਸ਼ ਦਾ ਸਿੰਗ ਆਇਆ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਇਕੋ ਇਕ ਅਸਤਿਤਵਿਕ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ‘ਜੀਵ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸਰਬ-ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਸੋ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਆਪਣੀ ਲੀਕ ਵਾਂਗ ਖੁਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ‘ਜੀਵ’, ‘ਬੁੱਧੀ’, ‘ਕਿਰਿਆ’, ‘ਚਲਨ’, ‘ਮਨ’, ‘ਦਵੈਤ’ ਤੇ ‘ਅਦਵੈਤ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਯਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੀਵ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਅਖੰਡ, ਅਟੂਟ, ਸਰਬ-ਸਮਰਥ, ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ। ਉਸ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਧਾਰਣਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਕੋ ਜੀਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਟੂਟ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇੱਛਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਵੈਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਵੈਤ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮੂਲ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ; ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਇੱਛਾ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਦੀ ਜੋ ਇੱਛਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਮੂਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੂਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਜਾਂ ਅਣਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਚਾਹਿਆ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਜੀਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਛੋਟੇ ਜੀਵ, ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਮੁਲ਼ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਮਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇਸ ਅਨੰਤ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਇਹ ਟੋਲੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਤੀਤਵ ਰੱਖਦੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਂਗ, ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਚੰਭਾ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਆਪ ਹੀ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਗੇ ਚਲ ਕੇ ਨਾਮ, ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭੋਗ-ਵਿਥੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਚੇਤਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਰੂਪ-ਵਿਕਾਰ ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਟੂਟ ਖੇਡ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ’ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਤ—ਉਹੀ ਉਹ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਚੰਭਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੇਤਨਾ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਇਸ ਲਈ, ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਦਵੈਤ ਜਾਂ ਅਦਵੈਤ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ? ‘ਤੂੰ’ ਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਛੱਡ ਦੇ, ਪਰ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਂਦ ਤੇ ਅਹੋਂਦ ਵਿਚ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਵਿਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿਚ ਸੋਚੀ ਗਈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਖੰਡ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਅਹੋਂਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼, ਸੰਸਾਰ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਪਹਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਜੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਿੱਸੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਖੰਡਤਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ? ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਅਛੂਤੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ, ਪਹਾੜ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ, ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਚੰਭੀ ਖੇਡ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਆਪ ਹੀ ਜੀਵ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਮੂਲਤਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।