ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਟੱਲ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਅਡੋਲ ਨਗਰੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਮਨ ਦੀ ਇਕਠੀ ਕੀਤੀ ਫੌਜ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਗੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਕਈ ਸਤੰਭ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਲਾਦਾਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ—ਆਤਮਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਆਧਾਰ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਤੰਭ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਆਪਜਨਮਿਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਖ਼ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਆਤਮਾ, ਜੋ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵੀ, ਤੇ ਉਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਰਚਨਹਾਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਹੈ; ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੀਵੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੀ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਸੁਪਨਾ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕਾਰਣ ਤੇ ਫਲ ਇਕੋ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਭਰਮ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਹੈ; ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਸਭ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਕੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀਮਤ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੀਮ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਸੀਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਾਂਗ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ ਜਾਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਜੀਵ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੂਜਨੀਯੋ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤਾ ਹੋਵੇ? ਤੇਰਾ ਕਹਿਣਾ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਆਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਐਸਾ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੋਵੇ। 'ਜੀਵ' ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਭ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਟੱਲ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਲ ਵਾਂਗ ਲਤਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। 'ਜੀਵ', 'ਬੁੱਧੀ', 'ਕਿਰਿਆ', 'ਚਲਣ', 'ਮਨ', 'ਦਵੈਤ' ਅਤੇ 'ਅਦਵੈਤ'—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹਨੇਰਾ ਦਿਸਣ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਐਸਾ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਅਖੰਡ, ਅਟੱਲ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇੱਛਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦਵੈਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਵੈਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਕਰਮ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮੂਲ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਨਿਯਮ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ; ਕੇਵਲ ਮੁੱਖ ਇੱਛਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਦੀ ਜੋ ਇੱਛਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਅਣਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਚਾਹਿਆ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ; ਜਦ ਉਹ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਸੂਚਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ, ਮੂਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਮਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇਸ ਅਸੀਮ ਉੱਚੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਮੂਹ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਚੰਭਾ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਨਾਮ, ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅੰਤਹੀਣ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਭੋਗ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਰਸ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਖੰਡ ਖੇਡ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਤੇ ਆਤਮਾ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।