ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਘਟਨ ਦੇ ਸ਼ੂਨ્ય ਵਿਚ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਇਕ ਅਸਲੀਅਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਸਰੇ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ। ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਡ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਧਰਤੀ—ਕੁਝ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਂਤ ਅਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਤਾ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਅਸਲੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸਲੀ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਟੁੱਟ, ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਤਦੋਂ ਅਸਤੀਤਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਤੀਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਊਂਦਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅਚਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗਤੀ ਜਿਵੇਂ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਦੇਹ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸੁਖਸ਼ਮ ਵਾਹਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਟੱਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਅਡੋਲ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸੈਨਾ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਤਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗੜੇ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਅਣਗੜੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪੋ-ਆਪ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਛਲਾ ਕਰਮ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਜੋ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿੱਖੀ ਅਤੇ ਅਦਿੱਖੀ ਦੋਵਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਰਚਨਹਾਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਕਈ ਦੀਵੇ ਜਲਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹੀ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਸੁਪਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਛਾਈ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਤੇ ਪਰਿਣਾਮ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਉਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀਮਤ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੀਮ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਸੀਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬਦਲੀ ਤੋਂ ਧਾਰਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਜਾਂ ਤਪੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸਾ ਜੀਵ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ venerable one, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਭੀੜ? ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਐਸੇ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਮਿਟ ਗਏ। ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਨਾ ਕੋਈ ਇਕ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਕੂਟ ਜੀਵ-ਰੂਪ ਹੈ। 'ਜੀਵ' ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ; ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਿਅਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਜੀਵ', 'ਬੁੱਧੀ', 'ਕਿਰਿਆ', 'ਚਲਨਾ', 'ਮਨ', 'ਦੁਇਤਾ', 'ਏਕਤਾ'—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਨਾਸ ਵਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਏਸੇ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ, ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਕੋਈ ਧਾਰਣਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਵੀ ਧਾਰਣਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਕ ਜੀਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇੱਛਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਇਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਇਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਮ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ; ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇੱਛਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਜੋ ਇੱਛਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਅਣਹੋਣੀ ਕਰਕੇ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਚਾਹਿਆ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਤਾ, ਉਹੀ ਭੋਗਤਾ, ਉਹੀ ਅਸਲਤਾ।