ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਜੰਮਦਾ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਲੀਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ—ਨਾ ਬਣੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸੱਚ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਇਹ ਯਾਦ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹੀ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਐਸੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਾਗਣ ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪੀ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ, ਗੁੰਝਲ, ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਉਠਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਕੁਝ ਜੰਮਦਾ ਨਹੀਂ; ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਅਡੋਲ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਲੀਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ 'ਉਹੀ' ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਆਧਾਰ, ਨਾ ਆਧਾਰਤ, ਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ। ਨਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ; ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਧਰਤੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਤੱਤ ਕਰਕੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਥੇ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਅਸੱਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਤ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਜੰਮਦੇ, ਤਦੋਂ ਹੋਣ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਗਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ—ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅਗੰਮ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਦਿਆਂ, ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਜਿਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਮਹਾ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸੁਕਸ਼ਮ ਯਾਨ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਟੱਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਥਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ; ਇਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਮਨ ਦੇ ਇਕੱਠ ਕੀਤੇ ਸੈਨਾ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੰਮਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗੱਡੇ; ਬ੍ਰਹਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਗੱਡੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਥੰਮ ਤੇ ਖੜੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੈਭੂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹਦੇ ਕੋਈ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਿਛਲਾ ਕਰਮ ਕਿਹੜਾ? ਆਤਮਾ, ਜੋ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਸਣ ਤੇ ਨਾ-ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਰਚਨਹਾਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੀਵੇ। ਕਲਪਨਾ ਹੀ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਸੁਪਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਤੋਂ ਇਹ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕਾਰਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕੋ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮੋਹਮਾਇਆ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਮਹਾ-ਪੁਰਖ ਹੈ; ਮਹਾ-ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਉਹੋ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਅਸੱਤ ਹਨ। ਕੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀਮਤ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੀਮ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਸੀਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਧਾਰਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ ਜਾਂ ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵੈਣੀਯਾ, ਮੈਨੂੰ ਜੀਵ-ਜਾਲ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਦਰਅਸਲ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ; ਬਹੁਤਾਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਐਸੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦਾ ਸਿੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਐਸਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੋਵੇ। 'ਜੀਵ' ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਆਪਣੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। 'ਜੀਵ', 'ਬੁੱਧੀ', 'ਕ੍ਰਿਆ', 'ਚਲਨਾ', 'ਮਨ', 'ਦਵੈਤ', 'ਅਦਵੈਤ'—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਨਾਸਵੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੀਵ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।