ਮੁਨਿ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਜੇ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਸਤੂ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ, ਜੋ ਕਿ ਬੇਕਾਰ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਪਰਛਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜਗਤ ਜਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਜਗਤ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰਚਨਾ-ਰੂਪ ਜਗਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਹੋਕੇ ਵੀ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਨਿਰਣਾਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਮਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਕ ਭ੍ਰਮ ਹੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰੇਂਗਾ। ਫਿਰ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਹ ਹੋਣ, ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ, ਸੂਖਮ ਤੇ ਸਥੂਲ, ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲਣ—ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਣਗੇ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾ ਵਿੱਥ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਭਾਵੇਂ ਧਾਰਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਗਿਆਨ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਸ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਚਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਉਸ ਅਨੰਤ, ਆਪ-ਚਮਕਦੇ ਚੇਤਨ ਰਤਨ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰ ਸਤਤਾ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਲਚਲ ਦਾ ਸੁਖਮ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਖਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਥੋਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਤਤਾ, ਜੋ ਸੱਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਇਉਂ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਛੂਹਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਾੜ੍ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਾਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਵਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਵਿਅਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗਾ। ਫਿਰ, ‘ਮੈਂ’ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਟਿਕਾਅ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੀਜ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਪ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਐਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤੱਤ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਕੰਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚੇਤਨਾ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਹਨ, ਉਹ ਧੁਨੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ; ਇਹ ਬਚਨਾਂ, ਵਾਕਾਂ, ਛੰਦਾਂ, ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਧੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਣੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ‘ਜੀਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੰਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸਨੇ ਅਜੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਧਾਰਿਆ, ਜੀਵਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ, ਛੂਹਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਛੂਹਣ ਦਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਜਿਸਦੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਟਾਹਣੀ ਛੂਹਣ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ, ਅਨੁਭਵ ਰੂਪ ਚਾਨਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਅੱਗ ਦਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇਗੀ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਚਾਨਣ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੱਤ ਤੇ ਸੱਤ ਤੋਂ, ਉਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਸੁਆਦ ‘ਰਸ’ ਦਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਸਰੂਤ ਹੈ; ਆਪਸੀ ਰਸ-ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਇਥੋਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਬਣੇਗਾ, ਉਹ ਕਲਪਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਦਾ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਤੋਂ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਧਾਰ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਤੱਤ, ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤ ਮੁੜ ਕਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਖੁਦ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਨ, ਤੇ ਬੀਜ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਟ-ਵృਖ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਆਣੂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਿਸਥਾਰ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਅਤਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਸੱਤ-ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ।