ਇਹ ਕਥਾ ਬੜੀ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਨਿਰਜੀਵਤਾ ਕਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਨਿਰਜੀਵ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਛਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਪਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਛਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਣ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਜਗਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੀ ਇਹ ਚਮਕ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਇੰਝ ਹੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪੇ ਵਿਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਜਗਤ ਕਦੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ, ਤੇ ਜੋਤ ਦੀ ਚਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਭੀ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ, ਆਪਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾੰ ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਜਗਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਕੀਕਤ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਜਗਤ ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਝੂਠੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਨਾਂ-ਦੇਖਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਫਿਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਰੂਪ ਬੰਨ੍ਹਣ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਈ, ਉਥੇ ਪਰਛਾਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਦੀ ਭਰਮਨਾ ਨਾਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇਹ ਭਰਮਨਾ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਕਰ, ਅਤੇ ਦੱਸ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਧੂੜ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿਚ ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਜਗਤ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਭਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਸੱਤਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰੇਂਗਾ। ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਖਮ, ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲਣ—ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਲੱਗਣਗੇ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਛੀਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਘਾਇਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਧਾਰਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਜੋਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਸ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਉਸ ਅਨੰਤ, ਸਵੈ-ਚਮਕਦਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਣੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰੂਪ ਸਤਤ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ। ਉਸ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪਕੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿਲਾਰੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਸੁਖਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਉਸ ਤੋਂ, ਪਰਮ ਅਸਤਿਤਵ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਘਣੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਇਸਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਇਕਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਤਦ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਲੀਅਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗਾ। ਫਿਰ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨਾਲ; ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਟਿਕਾਊ ਹੋਣ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਬੀਜ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਐਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਹੈ, ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਰ ਵਾਅ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਦੀ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਆਪ ਹੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਹ ਬੋਲੀਆਂ, ਵਾਕਾਂ, ਛੰਦਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ, ਧੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ; ਇਹ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਰਾਹੀਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਰਭੀ ਵਿਚ ਮਕੈਨੀਜ਼ਮ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਅਜੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਈ, ਜੀਵਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ, ਛੂਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਅਚਾਨਕ ਸੁਖਮ ਛੂਹ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਛੂਹ ਦੀ ਇਕੋ ਟਾਹਣੀ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਧੜਕਣ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੇ-ਅਜੇ ਨਾਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਸੁਖਮ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੇ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।