ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ‘ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ’, ‘ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ’, ਅਤੇ ‘ਜਾਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ’—ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਉਪਜਦੇ ਜਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਪਰਮ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਤੱਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਮਹਾਨ-ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨ, ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਚਲ—ਉਹੀ ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਹਰਾ, ਇੰਦਰ, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਚਾਹਤਯੋਗ, ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਜਾਂ ਅਮਿਲਿਆ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਰੌਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਗਤ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਆਉਂਦਾ ਕਿੱਥੋਂ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਜੰਗਲ—ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਪਜਦੇ ਕਿੱਥੋਂ ਹਨ? ਦੱਸੋ ਜੀ।” ਉਸ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਆਇਆ, “ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਕਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਟਤਾ ਜਾਂ ਅਸਤੀਤਵ ਕਿਹੜੀ? ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਜਗਤ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਨਾ ਨਾਸ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਲੱਤ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗੂੰਥਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ—ਇਹ ਗੱਲ ਜਿਵੇਂ ਅਸਾਰ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੰਗਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਦੇ ‘ਕੰਗਣ-ਪਣ’ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤਤਾ ਵੀ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ‘ਜਗਤ-ਪਣ’ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਕ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਾਂ ਠੰਡਕ ਹਿਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਡਕ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਗ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਵਿਚ ਚਾਂਦਨੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਦਿਸਦੀ ਹੋਵੇ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਤਾ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਸ਼ੁੱਧ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ‘ਜਗਤ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤੇ ‘ਜਗਤ’ ਵਜੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਜੀਵਤਾ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਨਿਰਜੀਵ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਛਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਫਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਜੋ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਜਗਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਜਗਤ ਵਾਂਗ, ਭ੍ਰਮ ਜਿਹੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਜਗਤ ਦੀ ਚਮਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਜਗਤ ਕਦੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤਰਲਤਾ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਣ, ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਤਪਿਸ਼ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਰਾਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਜਗਤ ਸੱਚੀ ਪੱਕੀ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ?” ਉੱਤਰ ਆਇਆ, “ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਜੂਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਤੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਤੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਯ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਵਿਚ ਨਿਰਦਰਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਸ਼ਯ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਜਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਰੂਪ ਬੰਧਨ ਮੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਥੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੇ ਉਹ ਆਪ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦ੍ਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਕਰ, ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ, ਉਤਪੱਤੀ ਆਦਿ ਵਾਲਾ, ਜੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਧੂੜ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਗਾਦ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ ਕਿ ਜਗਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਪੂਰਨ ਅਣਹੋਣੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰੇਂਗਾ। ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾਹ ਹੋਣ, ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਚੁਭ ਸਕਦੇ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਰੂਪ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਗਿਆਨ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।