ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਇਹ ਸਚਾਈ ਉਜਾਗਰ ਹੋਈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੇਅ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਦੋਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਖੁਦ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜੀਵ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੂਠਾ ਜਾਂ ਉਂਗਲ ਹਵਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਅਕਲਪਿਤ ਅਵਸਥਾ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਰੂਪ ਲੰਮੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਉਹੀ ਫਿਰ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦਾ ਮੂਲ, ਉਸ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਅਪ੍ਰਾਪਤ, ਮਨ-ਰਹਿਤ, ਜੀਵੰਤ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਰਵੋੱਚ ਅਸਤੀਤਵ, ਆਦਿ ਤੱਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ-ਚਾਨਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਚਮਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ—ਇਹ ਸਭ ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਚਾਨਣ, ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਜੋ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਵੰਡਿਆ ਹੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਜੋ ਅਡੋਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਆਸਨ ਹੈ—ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼-ਰਹਿਤ, ਉਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਕੁਟ—ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨੇ (ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ) ਮਨ-ਰਹਿਤ ਮਹਾਨ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨ, ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚਲਾਇਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰਵੋੱਚ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਹਰਾ, ਇੰਦਰ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਵੋੱਚ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਸ਼ਾਂਤ, ਇੱਛਿਤ, ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਜਾਂ ਅਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਆਧਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ, ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਇਹ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਮ ਹੈ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਣ ਤੇ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਇਕ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਕਾਸ਼-ਵਨ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ।" ਉੱਤਰ ਆਇਆ, "ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਅਕਾਸ਼-ਵਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਤੇ ਅਸਤੀਤਵ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ? ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੋਈ ਵਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ; ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪੈੜ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹੈ।" "ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗੂੰਥਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੂਲ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਤੀਤਵ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੂੜੀਪਣ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਪਣ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ਾਲੀਪਣ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ 'ਵਿਸ਼ਵਪਣ' ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ਼ਕ ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਠੰਡਕ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ—ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਸੰਸਾਰ ਸਰਵੋੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਡਕ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਾਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।" "ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਾਨਣ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼, ਜਿਸਨੂੰ 'ਸੰਸਾਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।" "ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਸੰਸਾਰ' ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਾਰਨ ਦੀ ਅਣਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਅਣਜੰਮੇ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਮੂੜਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਅਚੇਤਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਛਾਂ ਬਣਦੀ ਹੋਵੇ।" "ਕਾਰਨ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਜੋ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਅਜੰਮਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੀ ਹੈ।" "ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਡੁੱਬਦਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ, ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ।" "ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਵਿਦਯਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਵਸਤੂ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਵੇਖਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਤਸੁਕ ਸੰਵਾਦ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੇਡ ਹੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ।