ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਛਾਂਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਰਛਾਂਵ ਦੀ ਅਸਥਿਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮਾਤਮਕ ਪਰਮਾਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਉੱਚਤਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸਾ, ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਅਕਾਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਤਾਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਥੇ ਨ ਜੀਵ ਹੈ, ਨ ਬੁੱਧੀ, ਨ ਮਨ, ਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨ ਵਾਸਨਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਮ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਅਨੰਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਫਿਰ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਹਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਲਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਜੋ ਸਰੂਪ ਬਚਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ—ਉਹੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਜਗਤ ਦਿਸਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ; ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜੇ ਜੀਵ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਰੁਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗੂਠਾ ਜਾਂ ਉਂਗਲੀ ਹਵਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੂਪ ਲੰਮੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਹੈ—ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ! ਉਹੀ ਓਸ ਵੇਲੇ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਸ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਪ੍ਰਾਪਤ, ਮਨ ਰਹਿਤ, ਜੀਵੰਤ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਉੱਚਤਮ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ-ਚਾਨਣ ਦੇ ਕੇਂਦਰ, ਜਾਂ ਘਣੀ ਚਮਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰ, ਜਾਂ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਰੰਭ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਚਾਨਣ, ਦਿੱਖ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸੇ, ਪਰ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਸਨ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਜੋ ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਤਾ—ਇਹ ਤ੍ਰੈਣੀ ਜਿੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਤਾ, ਮਨ-ਰਹਿਤ ਵੱਡੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਵਾਂਗ ਪਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੂਪ ਹੀ ਪਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮਨ, ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਉਹੀ ਸਰਬ-ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਹਰਾ, ਇੰਦਰ, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਇੱਕ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਨਿਰਧਾਰਤ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਸ਼ਾਂਤ, ਚਾਹਤ ਵਾਲਾ, ਮਿਲਿਆ-ਮਿਲਿਆ, ਸੁਖਮ, ਤੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਰੌਸ਼ਨ ਤੇ ਰੂਪ-ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਬਾਂਝੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਆਕਾਸ਼-ਵਨ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ? ਦੱਸੋ। ਬਾਂਝੀ ਔਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਵਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਕੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ-ਰਹਿਤਤਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ? ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੋਈ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਾ ਦਿਸਦਾ ਜਗਤ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਕਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜਾਂ ਨਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਖ਼ਤ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਨਾ ਉਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗੁੰਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਬੇਅਸਰ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਤਿਤਾ ਵੀ ਬੇਅਸਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਕੜੇ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਅਸਤਿਤਾ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਵਿੱਚ 'ਜਗਤਤਾ' ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਅਸਤਿਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ 'ਜਗਤਤਾ' ਵੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਲੰਪ-ਬਲੈਕ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਠੰਢਕ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ—ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਪਰਮ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਢਕ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਭਾਵੇਂ ਦਿਸੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸਨੂੰ 'ਜਗਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਨਣ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਜਗਤ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਕਾਰਣ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਈ! ਜਗਤ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਰੰਤਰ, ਅਕਟ, ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।