ਜਲ ਵਿਚ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ, ਜਾਂ ਮਿਟੀ ਵਿਚ ਘੜੇ ਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਿਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ, ਚਾਹੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਉਸ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਦੁਨੀਆ, ਸ਼ਬਦ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ—ਉਹ ਵੀ ਓਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਉੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਅਜਾਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵਿਚ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਸ ਅਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੀ ਉਸੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ (ਤੁਰੀਆ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਰਗੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਰੂਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ। ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵ ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਨਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਉਥੇ ਵਸਤੂ-ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਅਨੁਭਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ, ਜਾਪਣ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਪਵਿਤ੍ਰ, ਉੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਇੰਦਰਿਆਂ, ਨਾ ਸੰਸਕਾਰ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਘਟਨ ਅਤੇ ਆਰੰਭ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਅਵਸਥਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਪੱਖੋਂ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਖਾਲੀ, ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਧ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਨੰਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਮਝ ਵਧੇ। ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਅਵਰਨਨੀਯ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ; ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਵਿਤ੍ਰ ਚਮਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੇ ਜੀਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਪਵਿਤ੍ਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੂਠਾ ਜਾਂ ਉਂਗਲੀ ਹਵਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੁਹੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵ-ਮਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਰੂਪ ਲੰਮੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਜਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ—ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਕਾਸ਼, ਪੱਥਰ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਸ ਅਣ-ਪਕੜੀ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਅਣ-ਪਕੜੀ, ਮਨ-ਰਹਿਤ, ਜੀਵ-ਰੂਪ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਰਵੋਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੱਤ ਦੀ ਹੋਣ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਜਾਂ ਘਣੀ ਚਮਕ ਦਾ, ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕੇਂਦਰ—ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਨੁਭਵ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਦਿਸਣ, ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ—ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਦਾ ਅਜਨਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਵੰਡਿਆ—ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਜੋ ਅਸਥਾਨ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼-ਰਹਿਤ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰੈ—ਜਾਣਿਆ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਜਿੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਮਨ-ਰਹਿਤ ਆਦਿ ਦੇ ਮਹਾ-ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਸਰਵੋਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨ, ਛੇ ਇੰਦਰਿਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਚਲ—ਉਹੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਹਰਾ, ਇੰਦਰ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇਕ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਨਿਰਧਾਰਤ, ਅਟੱਲ, ਅਸ਼ਾਂਤ, ਇੱਛਿਤ, ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਅਮਿਸ਼੍ਰਿਤ, ਸੁਖਮ, ਆਧਾਰ-ਰਹਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਨ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਣ ਤੇ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ? ਬਾਂਝੀ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਕਾਸ਼-ਜੰਗਲ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ। ਬਾਂਝੀ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼-ਜੰਗਲ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ visibility ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ non-existence ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦਾ, ਨਾ ਵਿਘਟਿਤ; ਉਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਜਾਂ ਵਿਘਟਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਉਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਤੇ ਵਿਘਟਨ—all are mere appearances in the supreme consciousness, and the ultimate truth is changeless, peaceful, and beyond all forms.