ਬ੍ਰਹਮਨ—ਜੋ ਅਜੰਮੀ, ਅਕਾਲ, ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਨਿਰਮਲ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਮੰਗਲਮਈ, ਨਿਰਲੇਪ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ, ਬਿਨਾ ਪਕੜੇ ਜਾਣ ਦੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬਣਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਅਣਜਾਣ ਅਨੁਭਵ, ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸਵਾਲ ਉਠਦੇ ਹਨ: ਕੀ ਇਹ ਖਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ ਪਸਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਕੀ ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ? ਕੀ ਇੱਥੇ ਬੁੱਧਿ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਕੀ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਐਸੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਭਰਮਤਾ ਜਾਹਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾ-ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਥੰਭ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨੁਭਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਇਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਕਲੀ, ਤਾਂ ਖਾਲੀਪਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਥੰਭ 'ਤੇ ਉੱਕਰੀ ਨਾ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਐਸੇ ਹੀ, ਪਿਆਰੇ, ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਲਹਿਰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਗੈਰਮੌਜੂਦ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਤੇ ਗੈਰ-ਖਾਲੀ ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਗ੍ਹਾ, ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਗੁੜੀਆ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ inert (ਅਜੜ) ਅਧਾਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਟਕਾਵ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਗੁੜੀਆ ਵਾਲੇ ਉਦਾਹਰਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹਾ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਉਲਾਹਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਉਪਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਮੁਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਖਾਲੀਪਨ' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ 'ਅ-ਖਾਲੀਪਨ' ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ; ਜਦ ਅਸਲ ਅ-ਖਾਲੀਪਨ ਹੋਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਖਾਲੀਪਨ ਜਾਂ ਅ-ਖਾਲੀਪਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਚਮਕ ਕਿਸੇ ਮੌਲਿਕ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਅਜੜ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ—ਇਹ imperishable (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮਹਾ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਹਨੇਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਮਹਾ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਖਾਲੀ ਪਸਾਰਾ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੰਮੀ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਇਹਨੂੰ ਪਤਲ ਦੀਆਂ ਮਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਲਵਾ ਫਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਮਟਕਾ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਪਸਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਲਾਹਣੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੂਪ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਹਮਨ ਖਾਲੀ ਪਸਾਰਾ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ-ਪਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ, ਸ਼ਬਦ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ—ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਮ ਪਸਾਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨਾ ਵੀ inert (ਅਜੜ) ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ। ਰੂਪ, ਚਾਨਣ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ (ਤੁਰੀਆ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਰਗੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ, ਚਾਹੇ ਰੂਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਐਸੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤ ਅਸਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਅਜੰਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜੰਮਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਉਪਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਥੇ ਵਸਤੂ-ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਅਨੁਭਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਉਥੇ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਪਰਛਾਈ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਪਰਛਾਈ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ atom ਤੋਂ ਵੀ ਪਤਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੰਦਰ, ਪਰਮ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ; ਨਾਂ ਬੁੱਧਿ, ਨਾਂ ਮਨ, ਨਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵਿਘਟਨ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੰਮੀ ਹਾਲਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਖਾਲੀ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਪਰਮ-ਸੱਚ ਦੀ ਕੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਅਨੰਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਫੇਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਮਝ ਵਧੇ। ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਵਿਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ ਅਵਰਨਣਯ ਹੈ—that ਹੀ ਉਸ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।