ਜਿਸ ਮਨ ਦੇ ਪਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਦੀਵਾ ਲਗਾਤਾਰ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਚਾਹੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਰਾਜ਼ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਲਚਲਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਘੁੰਮਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਘਟਨ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਚਲਣ ਤੇ ਠਹਿਰਾਉ, ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਚਲਣ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਉ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੁੱਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਸੁੱਤਾ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਚਲਣ ਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਅਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਫੁੱਲ ਸੁੱਕਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ, ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਚਿੱਟਾਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ ਪਰ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਸੋਚਵਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ; ਭੋਗੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ; ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਪ ਵਰਗੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਡਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਜੋਦੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੇਕ ਕਾਰਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਕਪੜੇ, ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ, ਤੇ ਛੱਲਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਓਹੀ ਇੱਕ ਹੀ, ਅਨੇਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਕਦੇ ਚੂੜੀ, ਕਦੇ ਬਾਂਹ, ਜਾਂ ਪੈਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਹੈਂ; ਮੈਂ, ਇਹ ਲੋਕ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੂੰ, ਮੈਂ, ਜਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਹੈ ਵੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਨਾਸਵੰਤ ਵੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਹ ਜਗਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਦਿੱਖ, ਮਨ ਦੀ ਗਣਨਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣਾਂ ਦੀ ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਤੂੰ ਕਰਮ, ਰੂਪ, ਸੁਆਦ, ਸੁਗੰਧ, ਸਪਰਸ਼, ਧੁਨੀ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ—ਓਹੀ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਚੇਤਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਵੇਖਣ ਤੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੀ ਹੈ—ਹੇ ਉੱਚ ਜਨ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇਂ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪਛਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਉਹ ਅਜੰਮਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਮਲਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਅਗੋਚਰ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸਾਰੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਅਣਜਾਣ ਅਨੁਭਵ, ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਬੁੱਧਿ ਤੇ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ? ਕਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਭਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ; ਸੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪਤ्थਰ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਉਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨੁਭਵ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਗਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭ੍ਰਮ, ਫਿਰ ਖਾਲੀਪਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅਢੇਰੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਲੱਕੜ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਜਗਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਛੱਲੀ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਤੇ ਅਖਾਲੀ ਦੋਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਥਾਂ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਕਰਕੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਪਤਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਰਮ ਕਿਸ ਨੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ? ਇਸ ਲਈ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪਤਲੇ ਵਾਲੀ ਉਧਾਹਰਣ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਹੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਖਾਲੀਪਨ' ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਸਿਰਫ਼ 'ਅਖਾਲੀਪਨ' ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ 'ਅਖਾਲੀਪਨ' ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਅਖਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਚਾਨਣ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ; ਤਾਂ ਅਮਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਆਦਿਕ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਵਭਾਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਅਜਰ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਜਾਣ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਅਸਤੀਤਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਲਵ ਫਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।