ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਿਹੜਾ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਮੈਂ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਵੱਲੋਂ ਅਜੰਮੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਜੂਦ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ-ਰਹਿਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਜੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਣ, ਪਰ ਜਿਥੇ "ਤਿੰਨ ਲੋਕ" ਦੇ ਅਰਥ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਥੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ "ਬ੍ਰਹਮ" ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਅਟੁੱਟ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗੂں ਪਵਿੱਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ, "ਚੂੜੀ" ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਸਿਰਫ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ, ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। "ਲਹਿਰ" ਸਿਰਫ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ "ਚਲਣ" ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਵਾ ਹੀ ਚਲਣ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਣ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਰੇਤ ਦੀ, ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੱਗ ਦੀ, ਇੰਝ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕਾ ਸਮਝਾਓ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁਅਤਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਜਾਂਚ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਭਿਆਸ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਭਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ ਲਈ; ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇਂ, ਤੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਭਾਗ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਭਰਮ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਅਜੰਮੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਸਮੇਤ— ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਥੇ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ; ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਅਣਨਾਮਾ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ; ਨਾ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਤੱਤ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਨਾ ਦੋਵੇਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਿਵਾਸ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇ ਨਹੀਂ, ਅਨੰਤ, ਬੁੱਢਾ-ਰਹਿਤ, ਮੰਗਲਮਈ; ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਆਸ੍ਰਿਤ, ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਹੰਸ; ਜੋ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾ ਕੰਨ, ਨਾ ਜੀਭ, ਨਾ ਨੱਕ, ਨਾ ਚਮੜੀ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਦਾ, ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ, ਸੂੰਘਦਾ, ਛੂਹਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ, ਜਿਸਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੰਗ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਅੱਧ-ਖੁੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਦਾ ਚਮਕਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਭੌਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦਾ ਸਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮਨ-ਰੂਪ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਦੀਵਾ ਸਦਾ ਬਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਮਸ਼ਾਲ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਮਹੱਤਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੇਡ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਚਲਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਥਾਂ ਚਲਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੋਵੇਂ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾ ਸੁੱਤਾ, ਨਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਚਲਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਫੁੱਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ, ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਦੀ ਚਿੱਟਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ, ਇੰਝ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਉਹ ਗੂੰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਸੋਚਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਭੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ; ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਹ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ; ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਚ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।