ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕੋ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਦਮਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬਣ ਕੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਤਾਰੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਥਾਮਦੀ ਹੈ। ਘਾਹ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਤਪਦੀ, ਕਦੇ ਪਿਘਲਦੀ, ਕਦੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ ਬਣ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਤ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਸ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਨੇਰਾ ਬਣ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਖਾਲੀਪਨ ਬਣ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਬਣ ਕੇ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਅਚਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਚਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਨਾਰੀ ਦੀ ਭੁਜਾ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਪਰਮ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰਹੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਵਾਪਰਦਾ, ਵਾਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਤੇ ਸਮਝਣੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਅਜੰਮਿਆ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਜੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ; ਪਰ ਜਿਥੇ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ— ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਬ੍ਰਹਮਣ' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੀ ਹੈ—ਅਭੇਦ, ਸ਼ਾਂਤ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤੀਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ 'ਚੂੜੀਪਣ' ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ 'ਲਹਿਰਪਣ' ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ 'ਚਲਣ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਵਾ ਸਦਾ ਚਲਣ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਨ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਤਪਸ਼ ਰੇਤ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਕਿਹੜੀ ਤਰਕ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਮੋਖਸ਼ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਦੱਸੋ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁਅਤਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਕ ਦੁਆਰਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਕਈ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜੜਾਂ ਪਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਠੰਢੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉੱਤਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਭਿਆਸ, ਤਰਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਠੰਢੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ ਲਈ; ਜੇ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇਂਗਾ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਗ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਅਜੰਮੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ-ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਸਮੇਤ— ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਉਥੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਹਨੇਰਾ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਂ ਖਾਲੀਪਨ ਹੈ, ਨਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਨਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ; ਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਵਰਣਨਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਨਾਂ ਅਸਤਿਤਵ, ਨਾਂ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਨਾਂ ਦੋਵੇਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਭਾਵ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਨਿਵਾਸ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਜਰ, ਮੰਗਲਮਈ; ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਤੇ ਨਾਂ ਦੁੱਖੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਹੰਸ; ਜੋ ਇਹ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਕੰਨ ਹਨ, ਨਾਂ ਜੀਭ, ਨਾਂ ਨੱਕ, ਨਾਂ ਚਮੜੀ, ਨਾਂ ਅੱਖਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਦਾ, ਚੱਖਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਛੂਹਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ, ਜਿਸਦੀ ਜੋਤ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਤ-ਰਹਿਤ, ਆਰੰਭ-ਰਹਿਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੰਗ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਕਰਕਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਧ-ਖੁੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਚਮਕਦੇ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਭੌਂਹ ਵਿਚਲੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਖਰਗੋਸ਼ ਦਾ ਸੀੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੰਮੀ, ਅਦਿੱਖ, ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ।