ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਕ ਸਮੇਂ, ਜਿਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਆਨੰਦ ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਜਿਸਦੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੰਗ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਮਨ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਤਮਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਨਾ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਅਮੌਜੂਦ; ਨਾ ਦੂਰ, ਨਾ ਨੇੜੇ; ਨਾ 'ਮੈਂ', ਨਾ 'ਮੈਂ ਤੋਂ ਵੱਖ'. ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਪਦਮਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਹਵਾਵਾਂ, ਤਾਰੇ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕ-ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਬਣ ਕੇ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ; ਘਾਹ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਲਤਾ ਬਣ ਕੇ ਇਹ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ, ਪਿਘਲਦੀ ਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਚੰਦ ਬਣ ਕੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਬਣ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਮੀਦ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਨੇਰਾ ਅੰਧਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਬਣ ਕੇ ਇਹ ਰੋਕ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਨੂੰ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ; ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਂਗ ਕੜੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਵੋਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ।" ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਉਸਨੂੰ ਅਜਨਮਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਜਾਪਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੱਚਾਈ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਥੇ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕ' ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ— ਉਥੇ, ਜਿਥੇ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਜੋ ਅਸਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਅਦ्वੈਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ 'ਕੜਾ-ਪਣ' ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; 'ਲਹਿਰ-ਪਣ' ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਨਹੀਂ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 'ਚਲਣ' ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਹਵਾ ਹੀ ਚਲਣ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਹੈ, ਰੇਤ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਭਾਵ ਮੁਕਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਢੰਗ ਦੱਸੋ।" ਜਦੋਂ, ਆਪਸੀ ਵਿਘਟਨ ਰਾਹੀਂ, ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਦੋਵੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦਵੈਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਤਾਂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਖਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।" ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਝੂਠੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਜੜ ਪਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਪੱਕਾ ਹੈ, ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖੜ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਨ ਜਤਨ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਤਰਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਰਾਮ, ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ ਲਈ; ਜੇ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸੁਣੇਂ, ਤੂੰ ਜਰੂਰ ਮੁਕਤ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।" "ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਅੰਗ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਐਸਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।