ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿੱਧਾ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਦਵਾਈ ਪੀਣ ਉਪਰੰਤ ਸਿਹਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ਰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਹੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਵਰਦਾਨ ਵਾਂਗ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੌਲਤ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਟਿਕਾਅ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਮਰਨ-ਪੱਛਾਤ ਮੁਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਜਤਨ ਕਰ ਸਕਾਂ।" ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, "ਉਹ, ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਖੇ ਗੁੰਝਲ ਅਤੇ ਖਲੋਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ neither ਸੁਖ nor ਦੁਖ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਜਾਗਣਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਰੁਚੀ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜਿਸ ਵਿਚ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੁਲਣ ਜਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨਤਾ ਨੂੰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰਕ ਗਣਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਹਿੱਸੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਿੱਸਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਮਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਪੂਰਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਨਾਂ ਉਗਦੀ, ਨਾਂ ਡੁੱਬਦੀ, ਨਾਂ ਮਿਟਦੀ; ਨਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਨਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ, ਨਾਂ ਦੂਰ, ਨਾਂ ਨੇੜੇ, ਨਾਂ 'ਮੈਂ', ਨਾਂ 'ਮੈਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ'। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਲੀਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਦਮਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਚਲਣ, ਤਾਰੇ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਾਸ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਅਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਘਾਹ, ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ, ਪਘਲਦੀ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਚੰਦ ਬਣ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋਤ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਨੇਰਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਪਸਾਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਨ्यता ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਬਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਚਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਚਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਗਣ ਵਾਂਗ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਿਸੇਗਾ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਹੈ। "ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ? ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਉਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸਮਝਣੀ ਔਖੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ।" "ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਵਾਣ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਅ-ਉਦਭਵ (non-arising) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਦਿਸਦੀ ਹੋਵੇ।" "ਜਦੋਂ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।" "ਜੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਚੱਲਣ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—" "ਜਿੱਥੇ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਅ-ਵਿਭਾਜਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮਾਯਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿਤ੍ਰ।" "ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ, ਕੜੇ-ਪਨ ਕਦੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ—" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੈਂ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜੋ ਤੁਸੀਂ 'ਲਹਿਰ-ਪਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ।" "ਹਵਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਦੇ 'ਚਲਣ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਹਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਨ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ, ਤੇ ਚਾਨਣ ਅੱਗ ਦੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿਸ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੁਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਢੰਗ ਦੱਸੋ।