ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਉਸ ਮੰਜਿਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਮਾ, ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾ ਲਏਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਅਵਸਥਾ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਦ੍ਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ? ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਂ ਰਾਮਾਯਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਪ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਮੌਜੂਦ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਇਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਸ਼ਚਰਯ-ਭਾਵ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਪਿਛਲੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧ੍ਯਨ ਕਰ ਲਵੇ। ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਦਵਾਈ ਪੀਣ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ, ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਵਰਦਾਨ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵੱਡੀ ਆਤਮ-ਜਾਂਚ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸੈਂਕੜੇ ਯਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜੇਕਰ ਆਤਮ-ਜਾਂਚ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੁਆਰਾ, ਉਹੀ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤ ਤੇ ਮਰਨ-ਪਿੱਛੋਂ ਮੁਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਯਤਨ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਥਿਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼—ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਜਾਗਣਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਿਨਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਆਕਰਸ਼ਣ, ਵੈਰ, ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼—ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤ ਜਾਂ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਵਿਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਣਨ ਤੇ ਮਿਟਣ ਨੂੰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਭੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭੋਗੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪਾ ਲਈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਜੀਉਂਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰੀ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਹੈ ਪਰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਤਮ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਰੀਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਚੇਤਨਾ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਨਾ ਉੱਠਦਾ, ਨਾ ਡਿੱਗਦਾ, ਨਾ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ; ਨਾ ਮੌਜੂਦ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ, ਨਾ ਦੂਰ, ਨਾ ਨੇੜੇ, ਨਾ 'ਮੈਂ', ਨਾ 'ਮੈਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ'। ਉਹ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਦਮਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਹਵਾ ਦੇ ਵਗ, ਤਾਰੇ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਘਾਹ, ਬੂਟੀਆਂ, ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ, ਪਿਘਲਦਾ, ਤੇ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਬਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਨੂੰ ਅਡੋਲਤਾ ਦਾ ਰੂਪ; ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਗਣ ਵਾਂਗ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਕੁਝ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਔਖਾ—ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।