ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਮੋਹ, ਵੈਰ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਗੁੱਸਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਤਪस्या ਤੇ ਦਾਨ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਮਨ ਮੋਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕੋਈ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾਨ ਦਾ ਲਾਭ ਸਿਰਫ ਉਸ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦਾਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮਨ ਮੋਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕੋਈ ਵ੍ਰਤ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਖੰਡ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਪਚਾਰ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਹੀਂ। ਸੁਣੋ, ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਤਪਲਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਕ ਨਿਯਮਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋ ਸਕੇ, ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਜੇਕਰ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋਕ, ਜੋ ਖੁਦ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਧਰਮਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲੱਭਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਨਿਮਬੋਲੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਉਪਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰ ਦੀ ਮੈਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਇਹ ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ 'ਬ੍ਰਹਮੰਡ' ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਚੰਦ੍ਰਧਾਰੀ, ਗਰੁੜਧਵਜ, ਸੂਰਜ, ਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ—all ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ? ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਜੋ 'ਹੋਣ' ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ। 'ਚੇਤਨਾ' ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਵਧਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਾਤਰਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਬੇਕਸਮੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ—ਦੋਵੇਂ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਗੰਢ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤਮ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ 'ਆਤਮਾ' ਵਜੋਂ ਚਾਹਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਪੰਡਿਤ ਹੋਣ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜਦ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜੇ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਕਾਲਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਭਰਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਫਿਰਦੀ ਹੋਈ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਅਭਾਵ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੱਡੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਕਾਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਖਾਲੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਖੁਦ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੀ ਚਟਾਨ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ; ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਮਕ ਨੂੰ, ਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ? ਕਿਉਂਕਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੂਰਨ ਅਭਾਵ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ, ਜੋ ਮਿਰਾਜ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਟਿਕਾਊਤਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਣ ਦਿਓ। ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਵਿਖੇ ਦੇ ਪੂਰਨ ਅਭਾਵ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹਿੱਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਵਿਖੇ ਦੇ ਅਸਲ ਅਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਤਮ ਸਤਿਆ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਮਝੀ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।