ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰਮ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਜਨਮਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ, ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਂ-ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਉਹੋ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ 'ਆਤਮਾ', ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਪਨਾ ਹਨ—ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਨਹੀਂ। ਸਾਂਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਉਹਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਵੈਦਾਂਤੀਆਂ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਹਨੂੰ ਪੂਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ੂਨ੍ਯਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਸਲ ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਣਮੌਜੂਦ ਵੀ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਦੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ; ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੁੱਲਬਲੇ। ਜੋ ਸਭ ਵਿਸ਼ਯਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਮਹਾਂ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਚਾਨਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ। ਉਹ ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਸਰੀਰਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ, ਬੇਲਾਂ, ਧੂੜ, ਪਹਾੜਾਂ, ਹਵਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪਾਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ 'ਅਸ਼ਟ-ਪੁਰੀ' (ਸਰੀਰ) ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰਨ ਮੋਹ-ਵਸ਼ ਹੋਏ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਚੁਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ, ਪਹਾੜ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰਤ-ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਵਰਖਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ, ਸਦਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲ-ਤਰਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਨਾਸ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਖੁਦ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖਰਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਗਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁਦਰਤੀ ਬੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ 'ਬ੍ਰਹਮੰਡ' ਹੈ, ਪੱਤੇ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਮਣੀ ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਅਮਰਤ ਵਰਖਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ, ਤੱਤ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਯ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸਲ-ਅਸਲ ਹੀ ਅਸਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠਾ-ਝੂਠਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਉਸ ਪਰਮ-ਮਣੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਚੁਪ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਨ, ਭਾਗ, ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਚਲਣ, ਕਮਪਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਯਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਯ-ਸਥਿਤੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਹਾਂ-ਜਗਤ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਸਦਾ-ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਅਡੋਲ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਟਿਕਾਓ ਦੀ ਸਭ ਧਾਰਨਾ ਛੱਡ ਕੇ। ਇਸ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਓਸ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਦੂਰ ਹੈ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤਪ, ਦਾਨ, ਤੇ ਵਰਤ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ—ਇਹੋ ਇਕ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਸਤ-ਸੰਗ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਾਨਣੀ ਹਨ; ਜੋ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਇਹ ਪਛਾਣ ਕੇ, "ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ-ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ", ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਨਾਲ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਮੁੜ ਕਦੇ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਦੂਰੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ—ਕਿਹੜੀ ਤਪਸ਼, ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ, ਕਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਿਹਨਤ, ਤੇ ਵਧਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਸਨਾਨ, ਨਾ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਨਾਲ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੋਹ, ਵੈਰ, ਅਗਿਆਨ, ਗੁੱਸਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਾਂ ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹੀ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਅਸਲ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੋਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਠੱਗੀ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੋਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਵਰਤ ਜਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਖੰਡ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਨਗਣ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਪਚਾਰ ਲੈ—ਸਚੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਯਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਸੁਣ, ਕਿਹੜਾ ਯਤਨ ਆਤਮਾ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਸਭ ਤਪ-ਤਪੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਪਾਅ ਹੋ ਸਕੇ, ਲੋਕ-ਧਰਮ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ, ਉਸ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੋ ਯਤਨ ਹੋ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤ-ਸੰਗ ਤੇ ਸਚੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ। ਜੋ ਆਏ ਤੇ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਜੋ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰੇ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਚੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ—ਉਹ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਅਸਲ-ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਕੇ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਦਇਆਯੋਗ ਹਨ।