ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋ ਸਕੇ।" ਬ੍ਰਹਮਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪਰ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਜ਼ਣੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ।" ਬ੍ਰਹਮਨ ਜੀ ਨੇ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ, "ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਉਪਜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ।" "ਸਰਜਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵੀ ਅਉਪਜਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਝੂਠੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ, ਜੋ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਝੂਠੇ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੁਪਨਾ।" "ਇਹ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਜਾਦੂ ਦੀ ਚਮਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਚਮਕਦਾ, ਹਿਲਦਾ, ਨੱਚਦਾ, ਮੰਗਦਾ, ਬਣਦਾ, ਡੁੱਬਦਾ, ਖੁਦ ਹੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਯਾ-ਰੂਪ ਮਨ ਕਿੱਥੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ?" "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੱਸੋ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿਓ।" ਬ੍ਰਹਮਨ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਰਜਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਕ ਚਮਕਦਾ, ਅਜਨਮਾ, ਦਿਵਯ, ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਥਾਂ, ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਚਨ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ 'ਆਤਮਾ' ਆਦਿ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਸੰਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਵੇਦਾਂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸਚੇਤਨਤਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਸ਼ੂਨ्यता ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ੂਨ्यता, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਕਤਾ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਸਲ ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ।" "ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ, ਨਾ-ਮੌਜੂਦ ਵੀ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦੂਰ ਹੈ; ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਚਮਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਗੇ ਦੇਵ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੁੱਲਬਲੇ।" "ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤ ਅਨੁਭਵ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਖੁਦ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ।" "ਜੋ ਅਕਾਸ਼, ਸਰੀਰਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ, ਧੂੜ, ਪਹਾੜਾਂ, ਹਵਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਅਠ-ਮੁੰਹੀ ਸ਼ਹਿਰ (ਸਰੀਰ) ਨੂੰ ਡੁੱਬੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੂੜ੍ਹੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਗੂੰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ, ਪਹਾੜ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰਤਾ-ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਵਰਖਾ।" "ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਉਪਜਣ ਅਤੇ ਮਿਟਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੂਰਜੀ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੂਪਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਖੁਦ ਅਨਸ਼ਟ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖਰਾ, ਪਰ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ।" "ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਲਤਾ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਚੇਤਨ-ਮਣੀ ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਝਲਮਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖਾ ਚਮਕ ਵਿੱਚ, ਤੱਤ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।" "ਵਸਤੂਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਝੂਠਾ ਝੂਠਾ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਅਸਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਚਲਦਾ ਸਰੀਰ, ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਮਣੀ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਗ, ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਗਤੀ, ਕੰਪਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਆਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਤਾ-ਰੂਪਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਦੇ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਵੱਡੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਅਸੀਮ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ, ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਪਜਣ ਅਤੇ ਟਿਕਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ।" "ਇਸ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ।" "ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋੜੀਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਓਸ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਜਲ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੀ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" "ਤਪ, ਦਾਨ, ਜਾਂ ਵਰਤ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ।" "ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਹਨ; ਜੋ ਭਰਮ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਚਲਾਕੀ ਦੇ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕਿ 'ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ', ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਮੁੜ ਕਦੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।" "ਇਹ ਮਹਾਂ-ਦੇਵ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਦੂਰੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ, ਕਿਹੜੀ ਔਖੀ ਕਠਿਨਾਈ, ਜਾਂ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ?" "ਰਾਮਾ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਯਤਨ, ਆਪਣੀ ਵਧਦੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਸਨਾਨ, ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅਤਿ ਸੁਖਮ, ਪਰਮ ਸਚਾਈ ਸਮਝਾਈ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।