ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਮੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਇਸੀ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਜਨ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਚਾਹੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇਹ ਜੋ ‘ਮੈਂ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਜੋ ਨਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਨਤਾ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਰਵੋਚਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਖਣ ਵਾਲਾ, ਕੋਈ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ; ਨਾ ਖ਼ਾਲੀਪਨ, ਨਾ ਜੜਤਾ, ਨਾ ਚੇਤਨਾ—ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਹਾੜ ਪੀਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਮਾਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ ਤਾਂਡਵ ਨੱਚਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਬਣਾਵਟੀ ਬੱਦਲ ਗੱਜਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਿਆਨ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਧਾਪੇ, ਮੌਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਕਿਉਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ? ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਕਦੇ ਬਣਿਆ, ਨਾ ਉੱਠਿਆ, ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਸਮਝਾ ਕਿ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮੈਂਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸਚਮੁੱਚ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਦੀ ਲਾਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸੁਪਨਾ। ਇਹ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਮਕ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਕਦੇ ਚਮਕਦਾ, ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ, ਨੱਚਦਾ, ਮੰਗਦਾ, ਬਣਦਾ, ਡੁੱਬਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਡੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੋਹ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਨ ਕਿਧਰੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਸਾਰਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿਓ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਜਨਮਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਦਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ‘ਆਪ’ ਆਦਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਵ੍ਯਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਵੈਦਾਂਤਿਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਚੇਤਨਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ; ਸਦਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਵੀ ਦੂਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੁੱਲਬਲੇ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੱਥਰਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ, ਬੇਲਾਂ, ਧੂੜ, ਪਹਾੜਾਂ, ਹਵਾਵਾਂ, ਤੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਅੱਠ-ਭੂਤਕ ਸਰੀਰ (ਸ਼ਰੀਰ) ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਖ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਥਿੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਦੀਆਂ, ਸਦਾ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣਾਂ। ਉਹ, ਜੋ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖਰਾ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ। ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਬੇਲ ਹੈ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨਤਾ-ਮਣੀ ਹਰ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣਾਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅਨੁਭਵਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਵਸਤੂਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਮਿਥਿਆ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਅਸਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਲਦਾ ਸਰੀਰ, ਉਸ ਸਰਵੋਚਤਮ ਮਣੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਵੈ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਅਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਗ, ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਗਤੀ, ਕੰਪਨ ਤੇ ਕਰਮ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।