ਪਿਆਰੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਥੇ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਨ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ—ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਮਨ, ਬੰਨ੍ਹ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਪਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਪਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੌਮਲ ਕੌਂਪ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉਜਾਲੇ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਚਲਣ ਹਵਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਤਰਲਤਾ ਪਾਣੀ ਦੀ, ਅਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੰਧ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਗ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲੋਂ ਪਰਤੱਖ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਪੇ ਹੀ ਥਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਦੋਵੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਝਾਨ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਥਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਹਿਲਜੁਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾ, ਧਰਤੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ—ਇਹ ਸਭ ਅਸਤਿਤਵ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਤਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਰਪਣ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਪਣ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਰਮ—'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ', 'ਜਗਤ' ਆਦਿ—ਥਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਦਵੈਤਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੁਣ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੇ ਇਹ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਸਤੀ ਦਾ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਪਰਤੱਖ ਦੀ ਤਪਤ ਕਿਵੇਂ ਠੰਡੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਭਰਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਮੰਤਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਤੱਖ ਦਾ ਦੈਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਪਰ, ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਦਾ ਇਹ ਬੀਜ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਸ਼ਟੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਗਤ, ਪਹਾੜ, ਅਸਮਾਨ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਦਿਵਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਜਗਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਸੀ; ਚਾਹੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲਾ, ਉਹ ਨਾਸ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਇਹ 'ਮੈਂ', ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਜਗਤ'—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਜੋ ਨਾਂ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ ਤੋਂ ਪੂਰਨਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਾਂਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ; ਨਾ ਸ਼ੂਨ्यता, ਨਾ ਜੜਤਾ, ਨਾ ਚੇਤਨਤਾ—ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪਹਾੜ ਪੀਸ ਦਿੱਤਾ, ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਚੱਟਾਨ ਨੇ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਤਾਂਡਵ ਕੀਤਾ; ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਿੱਤਰਤ ਬੱਦਲ ਗੜਗੜਾ ਰਹੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਹ ਜਗਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਧਾਪੇ, ਮੌਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਕਿਉਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ? ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨਾਂ ਬਣਿਆ, ਨਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਐਸਾ ਸਮਝਾ ਕਿ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਬਾਂਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰੇਤ ਵਿੱਚ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ। ਸਚਮੁਚ, ਮਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਉਤਪੰਨ ਤੇ ਝੂਠੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਪਰਤੱਖ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਵਾਲਾ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਝੂਠੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸੁਪਨਾ। ਉਹੀ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਮਕ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਕਦੇ ਚਮਕਦਾ, ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ, ਨੱਚਦਾ, ਮੰਗਦਾ, ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ, ਆਪੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਦਾ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੋਹ ਦੇ ਮਨ ਕਿਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ; ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਮਝਾਵੋਗੇ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਰਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।