ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੁਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਿਬੜ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਭਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਕੌਂਡਾ ਖਿੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ: “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸਿਰੁਪਤ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?” ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨਾਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਮਨ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ; ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਰਗੀ ਹੈ। ‘ਰਾਮਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਦਿੱਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਮਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਮਨ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਤੇ ਟਿਕਾਉ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਮਨ, ਬੰਧਨ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਇਹ ਜੋ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੌਂਡੇ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਕੌਂਡਾ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਿਸਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਦਾ ਰੂਪ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੰਧ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਦਰਪਣ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਤੀਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਗ ਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁਕਣ ਤੇ ਚਲਣ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਦੀ ਕੀ ਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ—ਅਸਤਿਤਵ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਪਣ, ਦਰਪਣ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਜਦ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ—ਜਿਵੇਂ ‘ਮੈਂ’, ‘ਤੂੰ’, ‘ਸੰਸਾਰ’—ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਏਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੇ ਇਹ ਠੰਢਾ ਨਾ ਪਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਅਨਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਪਤ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੁਣ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਵੇਖਣ ਦੀ ਭੂਤ-ਸਵਰੂਪ ਤਪਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਉਸਦਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਰਨ ਦਾ ਬੀਜ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਖਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ; ਇਸੀ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਪਾਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੁੰਦਾ; ਚਾਹੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਬਾਹਰਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ, ਉਹ ਨਾਸ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਸੁਣ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਏਂਗਾ। ਇਹ ਜੋ ‘ਮੈਂ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਸ਼ਬਦ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਅਜਨਮਾ, ਅਮਰ ਤੇ ਅਟੱਲ। ਪੂਰਨਤਾ ਤੋਂ ਪੂਰਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਹੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ; ਨਾ ਖਾਲੀਪਨ, ਨਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ, ਨਾ ਚੇਤਨਤਾ—ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਹਾੜ ਪੀਸਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਮਾਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਚਟਾਨਾਂ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਬੱਦਲ ਗੱਜਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਇਹ ਬੋਲ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼, ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਕਿਉਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਵੀ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ?