ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਉਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਅਸਮਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੁਕ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਈ ਸੀ, ਇਉਂ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ। ਹੌਲੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਹਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸੀ, ਉਹ ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਦੀ ਹੋਈ ਲੰਘੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਚਾਨਕ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਲਟਾਂ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਚਮਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੁੱਧੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਸਮਾਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੂੜਤਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਜੇ, ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਆ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ, ਜੋ ਕਿ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਹਨੇਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਈ; ਤੇ ਉਥੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ, ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ, ਸਵੇਰ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਚਮਕਦੇ ਤਾਰੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਹਵਾ ਨੇ ਕੇਸਰ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਉਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਖੁਲੀਆਂ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਬੜ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਸਭਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਤੇ ਉਹ ਅਡੋਲ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਕਮਲ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹਨ, ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀ ਤੇ ਜੜਤਾਰਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਨਾ ਬਾਹਰ, ਨਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਾਣ ਲੈ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਅਸਤਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਜਾਂ ਰੂਪ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਜਾਣ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ 'ਮਨ' ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਥੇ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਮਨ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ; ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਮਨ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਜਾਣ; ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਟਿਕਾਉ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਮਨ, ਬੰਨ੍ਹ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤੀਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕਮਲ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਜਗਤ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਤੇਜ ਹੈ, ਗਤੀ ਹਵਾ ਦੀ, ਤਰਲਤਾ ਪਾਣੀ ਦੀ, ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਲਈ ਦਿਸਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ—ਇਹੀ ਗੁਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਦਾ ਰੂਪ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਲ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੰਧ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖਾ ਕੇ, ਇਹ ਭਰਮ ਜਲਦੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਸੱਚੀ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਅਨਸਤੀ ਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁਕਣ ਤੇ ਗਤੀ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਅਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਚਾਨਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਕੀ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ—ਅਸਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਬਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਪਣ ਸਿਰਫ ਦਰਪਣ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ', 'ਸੰਸਾਰ' ਆਦਿਕ ਭਰਮ ਦਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਠੰਢ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਏਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਵੇਖਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਹ ਮੁੱਕੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਅਸਤੀ ਨੂੰ ਅਨਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਵਿੱਚ ਅਨਸਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਰਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਮੰਤਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਤ ਦੇ ਇਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਰਨ ਦਾ ਬੀਜ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਸਥਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੁਨੀਆ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।