ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਯਜਨਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੂਰੇ ਮਨ, ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਫੁੱਲ, ਪਾਣੀ, ਉਪਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਭੇਟ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਸਭਾ—ਰਾਜਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਜਨ—ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਚੱਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ 'ਤੇ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਬਾਂਗੜਾਂ ਅਤੇ ਕੜਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀਅਤ ਨਾਲ ਪਹਿਰਾਵਿਆਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਗਾਂ ਤੇ ਮੋਰ ਪੰਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਖਿੜਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸਲਸਲੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਸਨ। ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਦਿਨਚਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿਚ ਭੀੜ ਖਤਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਦਿਨ ਦੇ ਰਾਜਾ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਾ ਲਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਥਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਚਫੇਰੇ ਗੋਧੂਲੀ ਦੀ ਰੌਣਕ ਛਾ ਗਈ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਇਹ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਣ। ਪੰਛੀ ਅੰਬ, ਕਦੰਬ ਤੇ ਨੀਪ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਝੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਗਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹਨਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੀਲੇ ਚੋਲੇ ਵਿੱਚ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਗੋਧੂਲੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਈ ਸੀ, ਚਲੇ ਗਈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਧ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਠੰਢੀ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਜਰੂਰੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਡੂੰਘੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ, ਝੁਕਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਚਮਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿਤਾ। ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਹਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਝੁੰਡ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਦੌੜ ਗਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਂਗ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਜੇ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ, ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਮੋਟੀ ਸੀ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵਧਦੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਫਿਰ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਧੁੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੋਰ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਚਮਕਦੇ ਤਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਹਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਰੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਉਡਾ ਲੈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਭੋਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਪਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਜਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਸਭਾ, ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ, ਵੱਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ?" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿਤਾ, "ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨਾ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ; ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸੁਣ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਹੇ ਉੱਚੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਜਾਂ ਅਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਰਮ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਜਾਣ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਜਾਣ; ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਤਰਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚਲਚਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਨ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ; ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਮਨ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸੱਤ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਟਿਕਾਊ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ, ਭਟਕਣਾ, ਮਨ, ਬੰਨ੍ਹ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਸਭ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਪਰਯਾਏ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਸਦੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕਮਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਗੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੰਧ—ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਪਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਦਰਪਣ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਭਰਮ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ, ਦਿੱਸਦੇ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ, ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮਜਬੂਰੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਅਸਤੀ-ਅਨਸਤੀ ਦਾ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣ—ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ।