ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਮਨ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਹਾਰ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਅਦਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਰਚਨਹਾਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਕਮਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਕੋਈ ਦੈਤ ਅੰਦਰੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਇੰਦਰੀ, ਜੋ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਕੌਂਪ ਆਪਣੀ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਥਾਂ ਤੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਤਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਿਸਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਇਹੀ ਮੋਖ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਲੋਕ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਵੀ ਠੱਪ ਹੋ ਗਈ; ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਹਿਲਜੁਲ ਨਾ ਰਹੀ। ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਤੋਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਖੇਡਣਾ ਛੱਡ ਗਏ। ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਚਲ ਤੇ ਖਿੜ ਖਿਲਾਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਇੰਝ ਥਿਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣ। ਦਿਨ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਧੁੱਪ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ; ਦਿਨ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਘਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਵਾ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਸੁਣਣ ਆਈ ਹੋਵੇ। ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣੀ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣਾ ਰੁਟੀਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਨੀ ਢਲਾਣ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਢਕ ਤੇ ਠਹਿਰਾਵ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਿਲਦੇ-ਡੁਲਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕੰਮ ਛੱਡ ਬੈਠੇ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਏ ਲੰਮੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਰਦਨ ਵਧਾ ਕੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਮਹਲ ਦੇ ਮੁਖ ਸੇਵਕ ਨੇ ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਨ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ! ਅੱਜ ਲਈ ਇਨੀ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੁਣ ਲਵੋ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਫੇਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗਾ,” ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, “ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਧੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ, ਹੱਥ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਸਭਾ—ਰਾਜਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਹਾਤਮੇ—ਉੱਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੱਲਣ ਲੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਏ ਕੜੇ ਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਹੜੇ ਹੋਏ ਭੌਂਰਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਗੂੰਜ, ਤੇ ਢਲਕਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਖੜਕ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਸਾਵਾਂ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵੱਲ; ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਰੁਟੀਨ ਅਨੁਸਾਰ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਆ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਭੀੜ ਲੰਘਣ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਕੁੜੀ ਆ ਜਾਵੇ। ਦਿਨ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸੂਰਜ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਹਰ ਥਾਂ, ਉੱਚੇ-ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਾਨਣ ਲਿਆਉਣ। ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਸੰਧਿਆ ਉਭਰੀ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦਾ ਸੁੰਦਰਤਾ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੰਸੂਕੇ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਛੀ, ਆਮ, ਕਦੰਬ ਤੇ ਨੀਪ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਥਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਵੇ, ਗਗਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਆਈ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਹੌਲੀ, ਠੰਢੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਲੋੜ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿੜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਕੁਮੁਦ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਦਿਸਾਵਾਂ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਡੂੰਘੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਬੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ। ਇੱਕ ਚਮਕ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਭਰੀ; ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੁਦ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਵੇ। ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਝੁੰਡ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਜੇ, ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ, ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗੀ ਕਾਲੀ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਵਧਦੀ ਗਈ; ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੋਈ; ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਧੁੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੋਰ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਹਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਲੈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਰ ਦੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ। ਭੋਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਵਿਵੇਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ।