ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਭੌਤਿਕਤਾ ਦੀ ਭੂਤ-ਵਾਂਗ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਝੂਠੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੰਮਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਉਸੀ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਾਰਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਤਰਲਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਨ ਵਲੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਚ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਫਿਰ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੇਵੇ ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕੇਵਲ ਸੁਖਸ਼ਰੀਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਅਸਲੀਅਤ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਝੋ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਫੈਲਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਹਾਰ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਰਚਨਹਾਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਯੋਗ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਾਖਸ ਦਿਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦਰੀ, ਜੋ ਵੇਖਣਯੋਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅੰਕੁਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਇੰਦਰੀ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵੇਖਣਯੋਗ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਇਹੀ ਮੋਖ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ, ਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ, ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਠੰਢੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਤੋਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਖੇਡਣਾ ਛੱਡ ਗਏ। ਜੋ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲਾਕ ਤੇ ਖਿੜੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਖੜੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਣ। ਦਿਨ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਬਾਕੀ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲ; ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮੁੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਵਾ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਨ ਆਈ ਹੋਵੇ। ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣਾ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਰਸਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਖਾਲੀ ਢਲਾਣ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਠੰਢ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਦੱਸਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਘੱਟ ਹੀ ਹਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਕ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਮਹਲ ਦੇ ਮੁਖ ਸੇਵਕ ਨੇ, ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਨਿਵਾਂ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਦੁਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸ 'ਤੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਲਈ ਇਨਾ ਹੀ ਸੁਣ ਲਵੋ।" "ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਖਾਂਗਾ," ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, "ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ," ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਧੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ, ਹੱਥ-ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ, ਦਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਾਵਪੂਰਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਸਭਾ, ਰਾਜੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਤੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਹਾਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਹ ਚਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਬਾਜੂਬੰਦ ਤੇ ਕੜੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਜੇ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਸੇ, ਹਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਗੂੰਜ, ਗਿਰਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਖੜਕ, ਅਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਗੂੰਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ। ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ; ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰੁਟੀਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਆ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਭੀੜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਆ ਜਾਵੇ। ਦਿਨ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਹਰ ਥਾਂ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਵ੍ਰਤ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੰਧਿਆ ਆ ਗਈ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਪੰਛੀ ਅੰਬ, ਕਦੰਬ ਤੇ ਨੀਪ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਕੋਟਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਛੁਪ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।