ਇਹ ਵਿਰਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਸਮੂਹ ਜਨਤਾ ਅੱਗੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗਾਥਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜੋ ਸੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ, ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਆਪਣੇ ਆਪੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਪਰਛਾਂਵ ਤੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਅਸਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਲੀਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੂਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਭੁੱਲ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਭੌਤਿਕਤਾ ਦੀ ਭੂਤ-ਸਥਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮੋਹ ਅਤੇ ਜੜਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਅਜੰਮਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਜੰਮਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਕਾਰਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ। ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਥੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਸੁੱਧ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਇਥੇ ਅਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਰਲਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਕਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸਿਰਫ਼ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਮਨੁਖ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਅਸਲ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ; ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਮਨ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ; ਮਿੱਟੀ ਆਦਿਕ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੌਂਡ ਵਿੱਚ ਕੌਂਡ ਦਾ ਫੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਥੇ ਵੀ, ਮਨ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ, ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਾਖਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅੰਕੁਰ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—even ਜੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਬੋਲ ਉਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਦਰਬਾਰ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਆਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਰੁਕ ਗਈ, ਲੋਕ ਹਿਲਣਾਂ ਛੱਡ ਬੈਠੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਤੋਤੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਏ। ਜੋ ਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਸਦੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਇਕ-ਟਕ ਖੜੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਲ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਣ। ਦਿਨ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧੁੱਪ ਥੱਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਦਿਨ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਘਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਵਾ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੌਂਡਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਣ ਆਈ ਹੋਵੇ। ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣੀ ਗੱਲ ਤੇ ਮਨਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਸਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਖਾਲੀ ਢਲਾਨ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਹਲਕੀ ਹਨੇਰੀ ਛਾ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਠੰਡਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਿਲਦੇ-ਡੁੱਲਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਗਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗਰਦਨ ਲੰਬੀ ਕਰਕੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਨੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਣਯੋਗ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਰੋਕ ਲਈ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਲਈ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸੁਣ ਲਵੋ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ," ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼," ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਧੇ।