ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਛਲਾ ਕਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਯਾਦ ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆਵੇ? ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਕੇਵਲ ਸੁੱਖਮ—ਮਾਨਸਿਕ—ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦਕਿ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਹਨ: ਇੱਕ ਸੁੱਖਮ (ਮਾਨਸਿਕ), ਦੂਜੀ ਭੌਤਿਕ। ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਣ—ਜੋ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਦੇਹ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਦੇਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸੁੱਖਮ (ਮਾਨਸਿਕ) ਦੇਹ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਸਰਵੋਚ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਲਈ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਦੇਹ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੋਖਸ਼ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਚਿੱਟ (ਮੋਖਸ਼), ਸਰਵੋਚ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਪਰਛਾਵਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਦੇਹ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਟ ਸਰੂਪ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਸੱਚੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਆਨੰਦ—ਇਹ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ; ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਦੇਹ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਂ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਲੀਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕੇਵਲ ਚਿੱਟ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਂ ਆਪ ਤੋਂ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ, ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਵਾਂਗ, ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ੀਅਤ ਦੀ ਪੱਕੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਆਦਿ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ੀਅਤ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਭੌਤਿਕਤਾ ਦਾ ਭੂਤ-ਵਾਂਗ ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮੰਦੇਪਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਲਈ ਵੀ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਸੱਚੇ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਦੇ। ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਕਾਰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਤਰਲਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਤੇ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ—ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕੇਵਲ ਸੁੱਖਮ ਦੇਹ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਜਾਗ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਮਨੁਖ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ, ਮਨ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ; ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਮਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਹਾਰ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਦੇਹ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਲਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਵੀ, ਮਨ ਦਾ ਰਾਜ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਾਖਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੱਤ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਅੰਕੂਰ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੇ, ਤੇ ਨਾਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟ ਜਾਗਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—even ਜੇਕਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਵੇ—ਇਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਅਸਧਾਰਣ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਕੋਈ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਤੋਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਖੇਡਣਾ ਛੱਡ ਗਏ।