ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਫਲ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਮਨੁੱਖ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਭੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਪਰ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਕੂਚੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਗੁੱਡੀ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਭੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੀ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ; ਇਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਪਰ, ਫਿਰ ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ? ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਕੀ ਇਹੀ ਹੋਰਾਂ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਿਛਲਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਜਨਮਾਂਤਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਛਲਾ ਕਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ? ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਆਪ-ਹੀ-ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਸੁਕਸ਼ਮ (ਮਾਨਸਿਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਸੁਕਸ਼ਮ (ਮਾਨਸਿਕ) ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਭੌਤਿਕ। ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹਨ; ਪਰ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਲਈ, ਜਦ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸੁਕਸ਼ਮ (ਮਾਨਸਿਕ) ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ। ਪਹਿਲਾ ਕਰਤਾ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਰ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ, ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਤੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਚਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਿਸਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਖੜਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੀਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲੀਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਰਬਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ੀਅਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ੀਅਤ ਦੀ ਭੁੱਲ ਉਸ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਭੌਤਿਕਤਾ ਦਾ ਭੂਤ-ਵਾਂਗ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਂਦਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਨਮ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਕਾਰਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਦੇ। ਫਲਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਫਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਸਲ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ। ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੁਆਰਾ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਰਲਤਾ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਕਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕੇਵਲ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ?