ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਸ্বরੂਪ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ "ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ" ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਕਾਂ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਰਥ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਮਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ, ਨਾ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੂਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕ ਦਾ ਭਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਵੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਮੌਤ! ਜਦੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਰਦਾਦਾ ਨੇ ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਜੋ ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟ, ਅਜਨਮਾ, ਏਕ-ਸਰੂਪ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ-ਸਵੈ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਮੰਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੌਤ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਰੂਪਧਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਫਲ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਵੈਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੰਗਕਾਰ ਦੀ ਤੂਸ਼ੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਰੱਖੀ ਗੁੱਡੀ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਅਨੰਤ, ਅਦਿ-ਰਹਿਤ, ਮੱਧ-ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਵੈਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ ਉਹ ਰੂਪਧਾਰੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨਿ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ; ਇਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ? ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਕੀ ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ? ਜਿਸਦਾ ਪਿਛਲਾ ਸਰੀਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਛਲਾ ਕਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ? ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਵੈਭੂ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਸਵੈਭੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਕਸ਼ਮ (ਮਾਨਸਿਕ) ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਜਨਮਾ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੁਕਸ਼ਮ (ਮਾਨਸਿਕ) ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਭੌਤਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਜਨਮਾ ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਸ ਅਜਨਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੀਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਜਿਸਦੀ ਮੂਲਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਅਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੋਖ-ਸਰੂਪ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮੋਖ ਹੈ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਕੋਲ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਪਰਛਾਈ, ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਹਿਲੀ ਪਰਛਾਈ ਤੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਸੁਪਨ-ਕੰਯਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦ, ਉਦਾਹਰਨ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ-ਸਰੂਪ, ਸਵੈਭੂ ਬਣ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ-ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲੀਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੋ ਅਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਕਾਸ਼ੀਅਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭੁਲਾਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਝੂਠਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੂਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ।