ਇਹ ਕਥਾ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜਨਮਦੁਆਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਜਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਲਈ ਸਹਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਥ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਹੁਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਖੋ, ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਮੌਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਪਲ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹਾਂ," ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪੂਜਨਯੋਗ, ਇਹ ਖਾਲੀਪਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਆਖੋ, ਕੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜੇ ਦੇਖੀਏ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ "ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ" ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੌਵਾ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰਖਤ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਉਹ ਸੰਯੋਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਕੇ। ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮ; ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਸਕਾਰ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੀਕ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕ ਦਾ ਭਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਵੀ ਵੈਸੀ ਹਨ; ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਮੌਤ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੇਰੇ ਪਰਦਾਦਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰਨਿਆ ਸੀ: ਸਵੈ-ਜਨਮ, ਅਜਨਮ, ਏਕ-ਸਰੂਪ, ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ; ਮੌਤ ਨੇ ਯਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਮੌਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੀ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਪਾਈ ਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਧਰਮ-ਰਾਜ ਯਮ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਨਾ ਫਲ। ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਵੈ-ਜਨਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਪਰ, ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਵੈ-ਜਨਮ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੁੜੀਆ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਬਰਸ਼ੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਰੱਖੀ, ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਵੈ-ਜਨਮ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਮਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ; ਇਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਇੱਥੇ ਕਾਰਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ? ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਕੀ ਹੋਰਾਂ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵੈਸਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਸਰੀਰ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਸਰੀਰ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਛਲਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ? ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਦੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੈ; ਸਵੈ-ਕਾਰਣ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਵੈ-ਜਨਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸਵੈ-ਜਨਮ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਸੁਖਮ (ਮਨ) ਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਹੀ ਸੁਖਮ (ਮਨ) ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਭੌਤਿਕ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਕੋ ਸਰੀਰ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੀ? ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਕਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹਨ; ਪਰ, ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸੁਖਮ (ਮਨ) ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਇਕ ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਉੱਚਤਮ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਇਕੋ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਮੁਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਨੰਤ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।