ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮਾ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਖੁਦ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਰਤਾ-ਮਾਤਰ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਉਹ ਜੋ ਕਦੇ ਬਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜੰਮਾ, ਸਵੈ-ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਅਜਨਮ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਜੋੜੇ। ਉਹ ਅਕਾਸ਼-ਕਸੋਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਸਾਫ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਹੁਣ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗੜੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਅਣਢੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਣ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾ ਉਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਮ ਹਨ, ਨਾ ਪਿਛਲੇ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਬ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ-ਜਨਮਿਆ, ਸਵੈ-ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰ ਅਕਾਸ਼-ਕਸੋਟੀ ਹੈ; ਨਾ ਪਿਛਲੇ, ਨਾ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ—ਦੱਸੋ, ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ, ਤਦ ਬੁੱਧੀ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹਾਂ," ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। "ਮਹਾਨ ਜੀ, ਖਾਲੀਪਣ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ?" ਦੱਸੋ, ਕੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਜੰਮਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਅਸਤित्व ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਰ, ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਜਾਣੋ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਛਾਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸੁਖਮਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ "ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ" ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਸਮਾਤ ਮਿਲਾਪ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਆ ਤਾਲ-ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੈਠੇ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਖੁਦ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਵੈ-ਸਥਿਤ, ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ, ਨਾ ਸੰਸਕਾਰ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼-ਸਵਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕ ਦਾ ਭਾਰ ਨਾਲ ਸਵਭਾਵ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭੂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਰੀਤ ਨਾਲ? "ਮੌਤ", ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ; ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੇਰੇ ਪਰਦਾਦਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਸਵੈ-ਜੰਮਿਆ, ਅਜੰਮਾ, ਇੱਕ-ਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ; ਮੌਤ ਨੇ ਕਦੇ ਯਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੌਤ—ਸਭ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਤਾਕਤ ਪਾਈ ਤੇ ਕਮਲ-ਜੰਮਿਆ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਧਰਮ-ਰਾਜ ਯਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਪ ਉੱਚਤਮ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਇਰਾਦੇ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਾਰਣ, ਨਾ ਨਤੀਜਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਵੈ-ਜੰਮਿਆ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਸ ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਵੈ-ਜੰਮਿਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੰਗਕਾਰ ਦੀ ਬੁਰਸ਼ ਦੇ ਪਿੰਡ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਗੁੜੀਆ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ 'ਤੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੀ, ਅਨੰਤ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਵੈ-ਜੰਮਿਆ; ਇੱਥੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ; ਇਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਫਿਰ, ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਇੱਥੇ ਕਾਰਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ? ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਕੀ ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ?