ਇਕ ਵਾਰ, ਮੌਤ ਨੇ ਯਮ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?” ਯਮ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਮੌਤ, ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਮਾਰਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ; ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਉਹ ਕਰਮ ਹਨ ਜੋ ਮੌਤ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।” ਯਮ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਉਹ ਕਰਮ ਲੱਭ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਰਮ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪाकर, ਮੌਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਈ—ਉਹ ਨੇ ਖੇਤਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਚੌਂਕਾਂ ਵਿਚ ਖੋਜੀ। ਉਹ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ, ਦੂਰ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ, ਬਨਜਾਰਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖੋਜੀ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦराज ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਮੌਤ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲੱਭਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ, ਮੌਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਜੋ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਮੌਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ?” ਯਮ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮੌਤ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਲਈ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਰਫ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹਨ।” “ਉਸ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਕਦੇ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜੰਮਾ, ਸਵੈ-ਸਥਿਤ, ਅਤੇ ਅਜਨਮ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ। ਉਸ ਦੀ ਮੱਤਿ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਨ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ।” “ਉਹ ਅਕਾਸ਼-ਕਸੂਤੇ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਨਾ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਨਾ ਹੁਣ ਕਰਦਾ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਗਤੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ; ਉਹ ਆਪ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।” “ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਪਿਲ੍ਹਰ ਵਿੱਚ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਵਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਲ੍ਹਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗ੍ਰਹ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।” “ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਹੁਣ ਦੇ ਕਰਮ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ, ਨਾ ਪਿਛਲੇ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਦੂਜਾ-ਜਨਮਾ ਆਪ-ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼-ਕਸੂਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਹੁਣ—ਤੂੰ ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ?” “ਜਦੋਂ ਉਹ, ਮੱਤਿ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੌਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਮੱਤਿ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪੱਕਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ, ‘ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹਾਂ,’ ਉਹ ਜਲਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪਰਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।” “ਹੇ ਮਹਾਨ, ਖਾਲੀਪਣ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਦੱਸ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ?” “ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਦੇ ਅਸਥਿਤ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।” “ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ; ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਵਿਨਸ਼ਵ, ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ—ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੂਖਮ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸੂਖਮਤਾ ਹੈ।” “ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ’ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਸਮਾਤ ਮਿਲਾਪ—ਕਾਂ ਪਲਮੀ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਆਪ ਚਮਕਦਾ, ਸਵੈ-ਸਥਿਤ, ਅਵਿਨਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।” “ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ, ਨਾ ਸੰਸਕਾਰ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਹਲਕੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕ ਦਾ ਭਾਵ ਭਾਰ ਹੈ।” “ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭੂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵੀ ਥਮ ਜਾਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ?” “ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਮੌਤ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਲੋਂ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਪਰਦਾਦਾ ਨੇ ਮੈਂਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਸਵੈ-ਜਨਮ, ਅਜੰਮਾ, ਇੱਕ-ਸਾਰ, ਚਿੱਤ-ਆਤਮਾ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ; ਮੌਤ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ‘ਤੇ ਯਮ ਨਾਲ ਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੌਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੀ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਕੰਵਲ-ਜਨਮੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਮੌਤ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਦੀ, ਯਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।