ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੀਜ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਕੁਰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਚੰਭੀਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਖੁਦ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ੍ਰਵਣਾਂ ਲਈ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਉਤਪੱਤੀ' ਨਾਮਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਸਮਝ ਲਏਂਗਾ। ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਬੜਾ ਧਰਮੀ, ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜੀ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਖੂਤ ਹਾਂ।" ਪਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦਾ? ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਇੱਥੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਕੁੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੌਤ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਚਲੀ। ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਣੈ ਅਟੱਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜਦ ਮੌਤ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਅੱਗ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੌਤ ਨੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਅੱਗੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਸੌਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਵੀਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੌਤ, ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਮ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਇਸ ਅਕਾਸ਼ਜਨ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦੀ?" ਯਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੌਤ, ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੀ। ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਕਰਮ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਰਨ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਉਹ ਕਰਮ ਲੱਭ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਮਰਨ-ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈਂ।" ਮੌਤ ਫਿਰ ਕਰਮ ਲੱਭਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਈ—ਇਲਾਕਿਆਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ, ਦੂਰ ਟਾਪੂਆਂ, ਉਜਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ਼ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਈ। ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਹ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਮੌਤ ਨੇ, ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਬਾਂਝੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਮੌਤ ਵਾਪਸ ਆਈ ਅਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਯਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਦੱਸੋ, ਅਕਾਸ਼ਜਨ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ?" ਯਮ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸੋਚ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੌਤ, ਅਕਾਸ਼ਜਨ ਦੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੇਵਲ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਉਸਦਾ ਪਿਛਲਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਂਝੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕਦੇ ਰੂਪ ਹੀ ਨਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਨਮਾ, ਸਵੈ-ਭਾਵ, ਅਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ।" "ਉਸਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੱਝਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਨ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ।" "ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸੰਦੂਕ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ।" "ਉਸਦੇ ਨਾ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਨਾ ਹੁਣ ਉਹ ਕੋਈ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ।" "ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਰਮ ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" "ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਤਥਰ ਦੇ ਥੰਮ ਵਿੱਚ ਖੋਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੂਝ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਤੀ ਥੰਮ ਵਿੱਚ ਅਨਖੋਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।" "ਉਸਨੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਮ ਜੋੜੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਿਛਲੇ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।" "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" "ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਵੈ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼-ਆਕਾਰ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਚ ਕਰਤਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੁਣ—ਦੱਸ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ?" "ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹਾਂ,' ਉਹ ਜਲਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਪਰ ਇਹ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦੇ।" "ਮਹਾਰਾਜ, ਦੱਸੋ, ਇਹ ਖਾਲੀਪਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ? ਕੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ?" "ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ; ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਰ, ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਜਾਣ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਕਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨਜ਼ਦੀਕੋਂ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਹੈ।