ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਦਿਆਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਾਵ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦਰਸ਼ਕ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਸਮਾਧੀ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ; ਇਹ ਗੱਲ ਹਰ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਾਧੀਆਂ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਜਗਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਤਪ, ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਾਤਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਬੀਜ ਬੰਦ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇਲ ਤਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਰਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੈਫਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਪਦਾਰਥ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਹਦੀ ਸੁਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਪਨਾ, ਕਲਪਨਾ, ਜਾਂ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹ੍ਰਦੈ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਬ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤਣੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹ੍ਰਦੈ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜੋ ਕੰਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੈ; ਇਹ 'ਉਤਪਤੀ' ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਪਾ ਲਵੋਗੇ। ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਅਤਿ ਧਰਮਵਾਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਜੀ ਚੁਕਿਆ, ਮੌਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਖੰਡ ਹਾਂ।" ਪਰ, "ਮੈਂ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੌਤ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਆਈ; ਪਰ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਨਿਸ਼ਚੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਕਦੇ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਅੱਗ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਆਈ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਫੜ ਨਾ ਸਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਾਨ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਨਿਸ਼ਚੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ, ਮੌਤ ਯਮ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਜੋ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦੀ?" ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮੌਤ, ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ; ਮੌਤ ਦੇ ਲਾਇਕ ਕਰਮ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਉਹ ਕਰਮ ਲੱਭ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੌਤ ਕਰਮ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਖੇਤਰਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੰਢੀਆਂ, ਦੂਰਦਰਾਜ ਟਾਪੂਆਂ, ਵਿਰਾਨੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਤਸਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੇ ਭੂ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਮੌਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਮੁੜ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੇ ਯਮ, ਜੋ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜਨ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਹਾਰਾਜ, ਦੱਸੋ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹਨ?" ਯਮ ਨੇ ਲੰਬੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮੌਤ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਜੀਵ ਲਈ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੇਵਲ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਦ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਕਰਮ, ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਅਜੋਨਮ ਜੀਵ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਜਨਮਾ, ਸਵੈ-ਸਥਿਤ, ਤੇ ਅਸਰਜਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਕਰਮ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਕਾਸ਼-ਕੰਟਕ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੁਣ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਤੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਦ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਿਲਰ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਤੀ ਪਿਲਰ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਣ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।