ਰਾਮਾ ਜੀ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਇਹ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਗਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਆਇਨੇ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਇਹ ਜਗਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ ਪਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ ਆਦਿਕ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਥੇ ਦੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲਪਟ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਸੁੱਖਮ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਪਰ ਇਹੀ ਜਗਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਅਖੂਟ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੁੱਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ, ਨਾ ਹੀ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ। ਜਦ ਮਨ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਟੁੱਟ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਸਮਾਧੀਆਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਮੁਸੀਬਤ ਮੁੜ ਆ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਈ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਮਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੁੱਤੀ ਵਰਗੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਮਨ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਰੋੜ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਅਚੇਤਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵੀ ਜਗਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਵੀ ਰੋੜ੍ਹਾ ਵਰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ; ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਰੋੜ੍ਹਾ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ; ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਰਵੋਚ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਇਹ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਾ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਕਿ ਤਪ, ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਬੀਜ ਬੰਦ ਡੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇਲ ਤਿਲ ਤੇ ਹੋਰ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਕਪੂਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧੀ ਪਦਾਰਥ ਪਏ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਵੇਂ ਹੀ, ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਪਨਾ, ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਵੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅੰਦਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਕੁਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪੂਰਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਵਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾ, "ਆਕਾਸ਼ਜ" ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਲਈ ਸੋਭਾ ਹੈ। ਇਹ "ਉਤਪੱਤੀ" ਨਾਮਕ ਭਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਸਮਝ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ (ਦੁਜਾ-ਜਨਮੀ) ਆਕਾਸ਼ਜ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜੀ ਚੁੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਖੂਟ ਹਾਂ।" ਪਰ, "ਮੈਂ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਕਾਸ਼ਜ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਿਆ? ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਇੱਥੇ ਰੋੜ੍ਹੇ ਨਾਲ ਵੱਜੀ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਹੈ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੌਤ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਆਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਜਦ ਮੌਤ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ, ਇਕ ਅੱਗ, ਜੋ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸਾੜਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ, ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਸੌਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਫੜ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਮੌਤ ਯਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਲਕ, ਮੈਂ ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦਾ?" ਯਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਮੌਤ, ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ; ਮੌਤ ਦੇ ਜੋ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਉਹ ਕਰਮ ਲੱਭ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਮਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਸਕੇਂਗਾ।" ਫਿਰ ਮੌਤ ਉਹ ਕਰਮ ਲੱਭਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਖੇਤਰਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੇ ਚੌਫੇਰੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ, ਦੂਰ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ, ਬਿਆਬਾਨ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਸਤੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ, ਪੂਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਗਿਆ; ਪਰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਹ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਮੌਤ, ਜੋ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਉਸ ਆਕਾਸ਼ਜ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੀ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮਝਦਾਰ ਬੰਦਾ ਬਾਂਝੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਲੱਭੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੱਭੇ। ਫਿਰ, ਮੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜਨਣ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। "ਹੇ ਮਾਲਕ, ਦੱਸੋ, ਆਕਾਸ਼ਜ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ?" ਫਿਰ, ਲੰਮਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮੌਤ, ਆਕਾਸ਼ਜ ਦੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਭਰਿਆ ਹੈ।