ਸੁਣੋ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣੀ ਚੂੜੀ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਚੂੜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀ ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀਪਣ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਮਕ। ਅਗਿਆਨ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਬੰਧਨ, ਮੋਹ, ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਵੈਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੰਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਸਮਝ ਲਵੇਂ, ਹੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਬੰਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੰਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਆਦਿਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਬਲਕਿ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਇਸਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਤਾਂ ਲੋਜਿਕ ਨਾਲ, ਨਾ ਤੀਰਥ ਆਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੱਕੀਦਾਂ ਦੇ ਜਰੀਏ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਤੱਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ—even ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਤਪ, ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਮੰਜ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਓਥੇ ਇਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਪਰਛਾਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਨਦੀਆਂ, ਆਦਿਕ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ, ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਵਾਜਾਈ, ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ, ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਰੂਪ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਇਹੀ ਅਵਸਥਾ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਅਖੁੱਟ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਅਮਰ ਸੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਮਨ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਟੁੱਟ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਤੋਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਮਾਧੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਦੁੱਖ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਕ ਛਣ ਲਈ ਆਈ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਪਾ ਲਵੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਮਰ ਸੁਪਤ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਮਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਵਸਥਾ ਬਣਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋਈਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ; ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਅਮਰ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਕਿ ਤਪ, ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੂੜਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੰਦ ਲੋਟਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਿੱਚ ਲੋਟਸ ਦਾ ਬੀਜ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਦ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ, ਤੇਲ ਤਿਲ ਆਦਿਕ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਪੂਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਸੁਪਨਾ, ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਰਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਕੁਰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਵੀਂ ਕਾਇਆ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਅਚੰਭਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਦੇਹ ਪੂਰਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੰਨਾਂ ਲਈ ਆਭੂਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਹ 'ਉਤਪੱਤੀ' ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਸਮਝ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਧਰਮੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜੀ ਚੁੱਕਾ, ਮੌਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਖੁੱਟ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੌਤ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ਜਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਚਲੀ। ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਦ੍ਰਿੜ਼ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ, ਇੱਕ ਅੱਗ ਜੋ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਮੌਤ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸੌਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ਼ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।