ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਜੀ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ, ਸੁਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਸਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੱਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਣ, ਰਘਵ, ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ—ਉਹ ਅਣਜਾਣ, ਅਪਰਗਟ, ਨਾਂ-ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ, ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਰਿਅਲਟੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਆਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਆਤਮਾ ‘ਜੀਵ’ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੁੱਪ ਆਤਮਾ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਆਲਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਡੋਲ ਤੋਂ ਚੰਚਲ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰ। ਇਹ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ, ਬੇਅੰਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਡਾ ਭਰਮ, ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ, ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ‘ਕੜਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ‘ਕੜਾਪਣ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ‘ਕੜਾਪਣ’ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੱਤੀ ਨਹੀਂ; ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮੂੜਤਾ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਬੰਨ੍ਹ, ਮਾਇਆ, ਭ੍ਰਮ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ। ਬੰਨ੍ਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੋਵੇ; ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੰਸਾਰ ਹੈ—‘ਮੈਂ’, ‘ਤੂੰ’ ਆਦਿ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਵੇਖਣ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ’ ਵਰਗੀਆਂ ਬੇਕਾਰ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਨਾ ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਖੋਜ ਦੇ ਜਰੀਏ ਹਨ। ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਅਸੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਇਹ ਤੱਤ—ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ—ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—even ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਕਣ ਵਿਚ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ, ਤਪ ਤੇ ਜਪ ਰਾਹੀਂ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਸੀ ਹੋਈ ਅਾਈਨੇ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਵੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ—even ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਕਣ ਵਿਚ—ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਇਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹ ਆਇਨੇ ਵਿਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ ਆਦਿ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਪੇਟ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਸੁਕਮ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੈਂ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਪਰ ਇਹੀ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਵੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਰਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਟਲ ਨੀਂਦ, ਨਾ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ, ਨਾ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਲੀਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਲੀਨਤਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦ ਉਹ ਹਾਲਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਛਿਨ ਲਈ ਵੀ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਲੀਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਹਾਲਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਟਲ ਨੀਂਦ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਲਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹਰ ਥਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਜਬਰ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਲੀਨਤਾ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਹੋਈ ਲੀਨਤਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਤਾਂ ਸਰਵੋਚ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਲਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਚੇਤਨਾ ਆਪ, ਨਾ ਉਤਪੰਨ, ਨਾ ਨਾਸਵੰਤ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ ਤਪ, ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਬੀਜ ਬੰਦ ਕੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ, ਤੇਲ ਤਿਲ ਤੇ ਹੋਰ ਬੀਜਾਂ ਵਿਚ, ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਕਪੂਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਸੁਪਨਾ, ਕਲਪਨਾ, ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਰਾਜ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਖਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਰੂਪ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।