ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੜੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਪਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੁਣੇਂਗਾ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਟਕਾ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੀ, ਅਦਵਿਤੀਅ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਜੋ ਜਾਣੇ, ਉਹ ਉਹੀ ਜਾਣ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਕਾਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ “ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?”—ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਫ਼ਿਜੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ, ਅਸਲਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਸੁਣਣ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਸਰੀਰ-ਨਿਰਮਿਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਬੰਧਨ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੋਖਸ਼, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ ਤੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਣ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ; ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸਾਰਾ ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ—ਕੋਸਮੀਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ—ਉਹ ਅਣਕਹਿ, ਅਣਮਾਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ। ਸੱਚ, ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਸਲਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਰਤੇ ਹਨ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੇ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਹਾਰਕ ਮਕਸਦ ਲਈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਐਸਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੋਰ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਫਿਰ, ‘ਜੀਵ’ ਕਹਾਣ ਵਾਲੀ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਬਦ ਆਤਮਾ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਮਨ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ; ਥਿਰ ਤੋਂ ਅਥਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰ। ਉਹ ਮਨ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਾਇਆ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ‘ਕੜਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ‘ਕੜਾ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ‘ਕੜਾਪਣ’ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਮਕ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ, ਚੱਕਰਵਾਤ, ਬੰਧਨ, ਮਾਇਆ, ਭਟਕਣਾ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਬੰਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਹੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ। ਬੰਧਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ; ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ ਬੰਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ, ‘ਮੈਂ’, ‘ਤੂੰ’ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੇਖਣ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿਆਰਥ ਗੱਲਾਂ “ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ” ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾ ਤਾਂ ਤਰਕ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੋਜ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਅਸਲਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਉੱਪਜਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਧਿਆਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਇਨੇ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਕੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ—ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ ਪਰਛਾਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ ਆਦਿ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ, ਬੁਢ਼ਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ, ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਸੁਕਮ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਪਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਅਥਾਹ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਜ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਨਾਂ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਲੀਨਤਾ। ਦਰਅਸਲ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੀਨਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਲੀਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਮੁਸੀਬਤ ਮੁੜ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸਮਤਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲਏ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।