ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਕਰਮਤਾ ਨਾਲ—ਕੋਈ ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾਪਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਇਉਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਕੈਨੀਕੀ ਯੰਤਰ ਜੋ ਚਲਾਇਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਨ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਚਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੀ ਡੋਰੀ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰੂਪ, ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ, ਵਿਚਾਰ, ਵਸਤਾਂ ਆਦਿ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਪਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਸਮੇਂ-ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਤਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਗਏ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਉਥੇ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੋਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਨਿਯਤਿ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਸ਼ਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਦਰਸ਼ਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਿਆਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪਰੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਉੱਚ ਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼, ਸੱਚੀ ਮਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਉੱਚਤਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਉੱਚ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਵਿਦਿਆ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਜਿਹੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫਲ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਾਵਲ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਭੋਜਨ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ। ਗਿਆਨ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕਰਤਾਪਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਚੁੱਕਾ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੈ। ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਟਕਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਜਦ ਮਨ ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਇਕਤਾਈ ਵਾਲੀ ਉੱਚਤਮ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਜੋ ਜਾਣੇ, ਉਹ ਜਾਣ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਣ-ਆਕਾਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ‘ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?’—ਇਹ ਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਬੇਮਾਇਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਹਕੀਕਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਾਂਗਾ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਸਰੀਰ-ਰਚਿਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਾਗਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਗ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਬੰਨ੍ਹ (ਬੰਧਨ) ਉਹੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਜਦ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ; ਫਿਰ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਥੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਅਣਨਾਮਾ, ਅਣਪ੍ਰਗਟ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਸੱਚ, ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਹਕੀਕਤ—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਆਹਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੀ ਨਾਂ ਲਈ ਰਚੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ, ਇਉਂ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਫਿਰ, ‘ਜੀਵ’ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੁੱਪ ਆਤਮਾ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਧੀਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਡੋਲ ਤੋਂ ਚੰਚਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰ। ਉਹ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਾਯਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਜਾਦੂ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।